Fimmtudaginn 8. febrúar 2001.
Nr. 402/2000.	K (Björn L. Bergsson hrl. Jóhann Halldórsson hdl.) gegn X og Y (Valborg Þ. Snævarr hdl.)

 

Börn. Forsjá. Stjórnsýsla. Gjafsókn.

 

X og Y voru svipt forsjá dóttur sinnar Z með úrskurði barnaverndarnefndar K og var sá úrskurður staðfestur af Barnaverndarráði Íslands. Tildrög málsins voru þau að X, faðir Z, hafði á árinu 1997 verið sakfelldur fyrir kynferðislega misnotkun á Z. Var sá dómur skilorðsbundinn og byggt á því að félagsmála- og skólayfirvöld K gætu fylgst með heimilinu. Á árinu 1999 kom enn upp grunur um misnotkun X á dóttur sinni. Félagsmálaráð kærði X til lögreglu og ákæra var gefin út á hendur honum en hann sýknaður fyrir dómi. Z, sem hafði verið vistuð utan heimilis síns frá því að grunur um misnotkun reis, var kyrrsett þar á grundvelli 24. gr. barnaverndarlaga á meðan athugun á högum hennar færi fram. Með úrskurði barnaverndarnefndar 25. janúar 2000 voru X og Y svipt forsjá þar sem ekki var talið að telpunni væri óhætt á heimili þeirra. X og Y töldu lagaskilyrðum forsjársviptingar ekki hafa verið fullnægt og höfðuðu mál til ógildingar úrskurða barnaverndaryfirvalda. Héraðsdómur féllst á kröfur X og Y þar sem ekki þótti hafa verið sýnt fram á að fullreynt væri, með undangenginni meðferðaráætlun um stuðning og eftirlit með heimili Z og Y, að ekki mætti í samvinnu við þau ná fram nægilegum úrræðum til verndar hagsmunum Z án þess að svipta þau forsjá hennar. Hæstiréttur taldi lagaskilyrðum forsjár-sviptingarinnar hafa verið fullnægt og taldi jafnframt aðstæður Z í heild bera með sér mikla áhættu fyrir sálarheill og þroska hennar væri hún tekin aftur á heimilið. Var úrskurður barnaverndarráðs látinn halda gildi sínu.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 3. nóvember 2000. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu hafa gjafsókn fyrir Hæstarétti.

I.

Stefndu voru með úrskurði barnaverndarnefndar K (æskulýðs- og félagsmálaráðs) 25. janúar 2000 svipt forsjá dóttur sinnar Z, sem þá var á tíunda ári. Tildrög málsins eru þau að með dómi Hæstaréttar 6. febrúar 1997, H. 1997.439, var stefndi X sakfelldur fyrir kynferðislega misnotkun dóttur sinnar þrátt fyrir staðfasta neitun hans. Í dóminum sagði hins vegar að samkvæmt sameiginlegu vottorði barnalæknis og kvensjúkdómalæknis frá 29. desember 1995 væri líkamlegt ástand telpunnar eðlilegt og teldu læknar að hún bæri engin merki þess að nokkuð hafi hent hana. Samkvæmt framburði Þorgeirs Magnússonar sálfræðings var þetta ekki „atburður sem ónáðaði hana mikið eða olli henni miklum vangaveltum.“ Eftir að mál þetta kom upp hafi móðirin flust í skamman tíma af heimilinu með hana og bróður hennar að tilmælum félagsmálayfirvalda sveitarfélagsins en frá áramótum 1995/1996 hafi foreldrarnir búið saman, án þess að hegðun stúlkunnar beri merki annars en hún búi við gott atlæti. Hafi viðkomandi yfirvöld aðstöðu til að fylgjast með henni. Með hliðsjón af þessum aðstæðum var refsing stefnda X skilorðsbundin til fimm ára og á því byggt að félagsmála- og skólayfirvöld í sveitarfélaginu gætu fylgst nægjanlega með heimilinu.

Frá apríl 1997 til júlí 1998 starfaði sérstakur tilsjónarmaður með heimilinu. Stefndi X mun í upphafi hafa verið því andvígur, en eftir að honum var gerð grein fyrir því að hann ætti ekkert val um það, hvort tilsjónarmaðurinn kæmi á heimilið eða ekki, lét hann af andstöðu sinni. Stefnda Y fékk í janúar 1998 tilboð um hálft starf. Var hún í vinnu meðan dóttirin, sem hér um ræðir, var í skóla, sonur þeirra hjóna á leikskóla og yngri dóttir þeirra í gæslu hjá dagmóður. Eftir júlí 1998 voru öll börnin að heiman yfir daginn í skóla og leikskóla. Í janúar 1999 kom enn upp grunur um að stefndi X áreitti dóttur sína og kærði félagsmálaráð K hann til lögreglu 15. þess mánaðar og var telpan vistuð hjá móðurmóður sinni meðan á rannsókn stæði. Ákæra var gefin út á hendur honum 3. maí 1999 fyrir brot gegn 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 40/1992. Héraðsdómur Vesturlands sýknaði stefnda X af þeirri háttsemi 29. september 1999. Telpan hafði farið til sumardvalar í sveit með samþykki stefndu 2. júlí 1999 og samþykktu þau að telpan dveldi áfram í sveitinni meðan afráðið væri hvort dómi héraðsdóms yrði áfrýjað. Ríkissaksóknari ákvað að una dóminum en félagsmálastjóri afréð að þeirri niðurstöðu fenginni að kyrrsetja telpuna í sveitinni samkvæmt 24. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, sbr. 47. gr. sömu laga. Var sú ráðstöfun staðfest á fundi barnaverndarnefndar 1. desember 1999. Á fundinn mættu stefndu ásamt þáverandi lögmanni sínum og varð að samkomulagi að athugun færi fram á högum telpunnar og hún yrði vistuð á vegum nefndarinnar næstu vikurnar. Nefndin lýsti því yfir að leitað yrði til Þorgeirs Magnússonar sálfræðings. Samkvæmt gögnum málsins fór þessi athugun fram og var málið áfram til meðferðar hjá nefndinni. Telpan fór með samþykki stefndu í nýja vist 4. janúar 2000 til hjóna á K.

Með úrskurði barnaverndarnefndar 25. janúar 2000 voru stefndu svipt forsjá telpunnar. Málavextir eru raktir í úrskurðinum, en hann er á því byggður að þrátt fyrir það eftirlit sem barnaverndaryfirvöld hefðu haft með heimilinu hafi aftur komið þar upp barnaverndarmál. Það væri mat starfsmanna félagsmáladeildar K að móðir stúlkunnar væri uppburðarlítil og henni væri um megn að veita telpunni þá vernd sem hún þyrfti á að halda meðan móðirin héldi sameiginlegt heimili með föðurnum. Talið var fullreynt að telpunni væri ekki óhætt á heimili stefndu. Voru þau því svipt forsjá hennar með vísun til c. liðar 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992. Úrskurðurinn var kærður til Barnarverndarráðs Íslands sem staðfesti niðurstöðu hans 26. apríl 2000 með vísan til a. og c. liðar 1. mgr. 25. gr. eftir frekari könnun á högum stefndu og telpunnar. Mál þetta var síðan höfðað 20. júní 2000. Telpan hefur farið til enn nýrrar dvalar, nú til hjóna utan K, og er því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að ætlunin sé að gerður verði samningur um varanlegt fóstur við núverandi uppeldisforeldra til fullnaðs 18 ára aldurs telpunnar verði héraðsdómur ekki staðfestur.

Eftir uppsögu héraðsdóms hefur Þorgeir Magnússon sálfræðingur rætt við dóttur stefndu enn á ný að ósk félagsmálastjóra K. Skilaði hann áliti 22. desember 2000 um stöðu telpunnar eins og hún var þá í samanburði við stöðu hennar er hann hitti hana 14. desember 1999, svo sem nánar er frá greint í héraðsdómi. Af hálfu stefndu hefur framlagningu þessa álits verið mótmælt, en við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti vitnaði lögmaður stefndu þó til ákveðinna atriða í álitinu máli sínu til stuðnings. Í máli þessu er tekist á um hagsmuni telpunnar og skiptir miklu að hafa sem gleggstar upplýsingar um hagi hennar og líðan. Álit þetta varðar upplýsingar sem erindi eiga í málið og verður til þess litið sem annarra gagna þess. Af áliti sálfræðingsins má ráða að Z, sem nú er á ellefta ári, sýni mest tengsl við móður sína og yngri systkini. Hins vegar kemur fram í áliti sálfræðingsins að hún hafi að ýmsu leyti eflst og henni farið fram líkamlega, vitsmunalega og tilfinningalega frá fyrri athugun og sjálfsmynd hennar hafi styrkst.

Þá hefur verið lagður fram bráðabirgðasamningur um umgengni stefndu við dóttur sína frá 23. nóvember 2000.

 

 

 

II.

Af hálfu stefndu er á því byggt að lagaskilyrðum um forsjársviptingu hafi ekki verið fullnægt. Úrskurðaraðilar hafi brugðist rannsóknarskyldu sinni og beita hafi átt öðrum og vægari úrræðum.

Samkvæmt 17. gr. laga nr. 58/1992 er barnaverndarnefnd skylt að aðstoða foreldra við að gegna foreldraskyldum sínum, en grípa til viðeigandi úrræða samkvæmt fyrirmælum laganna ef nauðsyn ber til. Að jafnaði skuli þess gætt að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu verði reynd áður en gripið sé til þvingunarúrræða. Þó skuli ávallt það ráð upp taka sem ætla megi barni fyrir bestu.

Að framan er því lýst að það var forsenda dóms Hæstaréttar 6. febrúar 1997 um skilorðsbindingu refsingar stefnda X til fimm ára, að félagsmála- og skólayfirvöld á K gætu fylgst nægilega með heimili stefndu. Fram er komið að til þess treysta yfirvöld sér ekki lengur. Hafa þau þó fylgst með fjölskyldunni allt frá því að dómurinn var kveðinn upp. Hefur heimili stefndu verið fenginn sérstakur tilsjónarmaður í töluverðan tíma og félagsmála- og skólayfirvöld litið til með börnum þeirra. Stefndu til stuðnings hefur þeim verið boðið upp á aðstoð sálfræðinga en ekki viljað taka því boði. Eins og þetta mál hefur borið að verður það ekki látið skipta sköpum þótt skort hafi skriflega áætlun um meðferð máls hjá barnaverndarnefnd samkvæmt 19. gr. laganna. Gripið hefur verið til ýmissa stuðningsúrræða, sbr. 21. gr. laganna. Við könnun málsins fyrir barnaverndarnefnd og barnaverndarráði hafa úrskurðaryfirvöld notið aðstoðar sérfræðinga sem athugað hafa hagi telpunnar og lagt mat á uppeldishæfni stefndu, svo sem nákvæmlega er rakið í héraðsdómi. Fullnægt er því skilyrðum 18. gr. laga nr. 58/1992 um könnun máls. Stefndu búa enn saman. Verður því að meta hvort telpunni séu að svo komnu sköpuð þau uppeldisskilyrði á heimili þeirra að viðhlítandi sé eða hvort uppfyllt séu skilyrði a. og/eða c. liðar 1. mgr. 25. gr. laga nr. 58/1992 um að svipta þau forsjá hennar, svo sem fjallað er um í  úrskurðum barnaverndarnefndar og barnaverndarráðs.

Stefndi X var með dómi Héraðsdóms Vesturlands 29. september 1999 sýknaður af sakargiftum samkvæmt 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga, svo sem áður er frá skýrt. Geta þessar sakargiftir ekki ráðið niðurstöðu í forsjársviptingarmáli þessu. Hins vegar verður til þess að líta að hann hafði verið sakfelldur í hinu fyrra máli og var skilorðstími ekki liðinn þegar upp komu þær aðstæður að barnaverndar- og skólayfirvöld töldu sig ekki lengur geta haft það eftirlit með heimilinu sem að haldi kæmi til verndar telpunni. Fram er komið að móðir telpunnar hefur ekki trúað henni og að dómi sérfræðinga hefur móðirin heldur ekki burði til að vernda hana og veita henni næga stoð innan heimilisins. Aðrar uppeldisaðstæður á heimilinu eru samkvæmt gögnum málsins ekki góðar. Þegar aðstæður stefndu eru virtar í heild þykir fram komið að mikil áhætta fyrir sálarheill og þroska telpunnar væri tekin með því að hún færi aftur á heimili foreldra sinna. Í ljósi þessa verður að taka undir það álit barnaverndarráðs að hagsmunum og þörfum telpunnar sé ekki borgið á heimili foreldra hennar. Nægjanlega þykir fram komið að ekki verði beitt vægari úrræðum en forsjársviptingu, en telpan býr nú við þroskavænlegar aðstæður. Úrskurður barnaverndarráðs, sem reistur er á a. og c. liðum 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga á því að halda gildi sínu.

Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu ákveðst í dómsorði.

                                                         Dómsorð:

          Áfrýjandi, K, skal sýkn af kröfum stefndu, X og Y.

           Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 300.000 krónur.

 

Dómur Héraðsdóms Vesturlands 25. október 2000.

I.

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð hinn 2. október 2000, hafa  X, […] og Y, […], til heimilis að sama stað,  höfðað fyrir Héraðsdómi Vesturlands með stefnu, birtri 20. júní 2000, gegn C, […], sem bæjarstjóra K, […], vegna Barnaverndarnefndar K.

Stefnendur gera þær dómkröfur að úrskurður barnaverndarnefndar K, dags. 25. janúar 2000, og úrskurður Barnaverndarráðs Íslands, dags. 26. apríl. 2000, verði með dómi úr gildi felldir og stefnendum verði að nýju falin forsjá dóttur sinnar, Z, […]. Stefnendur krefjast málskostnaðar úr hendi stefnda skv. fram lögðum málskostnaðarreikningi, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Þá er gerð krafa um að við ákvörðun kostnaðar í málinu verði tillit tekið til skyldu lögmanns stefnenda til innheimtu 24,5% virðisaukaskatts af þóknun sinni.

Stefndi gerir þær kröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda í málinu og að stefnendur verði dæmdir til að greiða honum málskostnað að mati dómsins.

Aðalmálsástæður stefnenda eru þær, að lagaskilyrðum hafi ekki verið fullnægt til að kveða upp úrskurð um forsjársviptingu. Því haldið fram að rannsóknarskyldu hafi ekki verið fullnægt og ekki gætt meðalhófsreglu og einnig að niðurstaðan í heild hafi verið andstæð hagsmunum barnsins. Öllu þessu er mótmælt af hálfu stefnds.

II.

Á dómþingi 17. júlí 2000 var þess krafist af hálfu stefnda að dómarinn Finnur Torfi Hjörleifsson viki sæti í máli þessu. Af hálfu stefnenda var kröfunni mótmælt. Með úrskurði uppkveðnum 20. júlí 2000 var kröfunni hafnað. Með dómi Hæstaréttar hinn 30. ágúst í málinu nr. 305/2000 var hinn kærði úrskurður staðfestur.

Þar sem lögmenn aðila vísa í málsreifun sinni hvað eftir annað til tveggja mála ákæruvaldsins á hendur stefnanda X, þykir rétt að geta þeirra áður en lengra er haldið.

Hinn 14. mars 1996 gaf ríkissaksóknari út ákæru á hendur stefnanda X "fyrir kynferðisbrot, með því að hafa á árinu 1995 á heimili sínu, nokkrum sinnum sett getnaðarlim sinn upp í munn dóttur sinnar Z, sem er fædd 19. júlí 1990.” Dómur var uppkveðinn í héraði hinn 8. október 1996 og ákærði dæmdur í átta mánaða fangelsi, óskilorðsbundið. Í forsendum dómsins segir m. a.: “Þegar allt framangreint er virt, þykir þrátt fyrir neitun ákærða ekki varhugavert að telja sannað, að hann hafi gerst sekur um það atferli, sem hann er ákærður fyrir. Varðar háttsemi hans við 1. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr 40/1992.”

Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar að ósk ákærða. Með dómi Hæstaréttar hinn 6. febrúar 1997 í málinu nr. 417/1996 (bls. 439 í dómasafni Hæstaréttar) var niðurstöðu héraðsdóms breytt á þann veg, að ákærði var dæmdur í tólf mánaða fangelsi, en öll refsingin skilorðbundin í fimm ár. Í forsendum hæstaréttardómsins segir m.a.: “Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu, sem hér getur haft áhrif. Hann er nú sakfelldur fyrir það alvarlegan verknað, að rétt þykir að ákveða honum refsingu í 12 mánuði. Með hliðsjón af aðstæðum og tilvísun til framanritaðs um hagi ákærða og dóttur hans þykir mega skilorðsbinda refsingu hans eins og í dómsorði greinir, en telja verður, að félagsmála- og skólayfirvöld í viðkomandi sveitarfélagi geti fylgst nægjanlega með heimilinu.”

Líður nú fram til 3. maí 1999, en þá gefur ríkissaksóknari aftur út ákæru á hendur stefnanda X "fyrir kynferðislega áreitni gagnvart dóttur sinni Z fæddri árið 1990, með því að hafa í nokkur skipti á árunum 1998 og 1999, á heimili þeirra að […], þegar hann kyssti stúlkuna sett tungu sína upp í munn hennar. Telst þetta varða við 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 8. gr. laga nr. 40, 1992.”

Ákærði var sýknaður í héraði hinn 29. september 1999 og dóminum ekki áfrýjað. Í forsendum hans segir m.a.: “Sakargiftir samkvæmt ákæru eru eingöngu byggðar á frásögn telpunnar Z af breytni ákærða við hana. [ ... ] Að mati dómenda er framburður stúlkunnar Z fyrir lögreglu og fyrir dómi um kossa ákærða ekki stöðugur. Þetta á við um hvernig ákærði á að hafa kysst hana, en einnig um það, hvar þau voru er kossarnir voru kysstir. [ ... ] Að öllu því athuguðu sem hér hefur verið saman dregið verður það niðurstaða dómenda, að svo mikil vafi sé á því, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er ákærður fyrir, að óhjákvæmilegt sé að sýkna hann af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991.”

III.

Með úrskurði barnaverndarnefndar K, upp kveðnum 25. janúar 2000, voru stefnendur í máli þessu svipt forsjá dóttur þeirra, Z, kt. […]. Með kæru, dags. 15. febrúar 2000, skutu stefnendur úrskurðinum til Barnaverndarráðs Íslands og kröfðust þess að honum yrði hrundið, en til vara að málinu yrði vísað að nýju til nefndarinnar til úrbóta á göllum á málsmeðferð.

Umfangsmikil öflun viðbótargagna fór fram að tilhlutan Barnaverndarráðs. Einnig tók ráðið við tveimur viðbótargreinargerðum lögmanns kærenda, stefnenda í máli þessu. Teknar voru aðilaskýrslur af kærendum. Með úrskurði, dags. 26. apríl 2000, staðfesti Barnaverndarráð Íslands hinn kærða úrskurð.

Af hálfu stefnanda er því haldið fram að Barnaverndarráð hafi með öllu gengið fram hjá þeirri málsástæðu þeirra að gallar hafi verið á málsmeðferð barnaverndarnefndar K, um þau sjónarmið sé vart fjallað í úrskurðinum. Telji stefnendur því nauðsynlegt að bera efnið undir dómstóla. Þá tekur lögmaður stefnenda fram, að eftir að úrskurður Barnaverndarráðs Íslands var kveðinn upp hafi föðurforeldrar telpunnar falast eftir því að telpunni yrði komið til þeirra í varanlegt fóstur. Ekki sé enn komin niðurstaða hjá barnaverndaryfirvöldum varðandi þá beiðni. Lögmaður stefnenda hafi jafnframt komið á framfæri ósk stefnenda um að telpunni verði komið þangað til tímabundinnar vistunar meðan á rekstri máls þessa stendur.

Aðalmálsástæður stefnenda eru þær að lagaskilyrðum hafi ekki verið fullnægt til að kveða upp úrskurð um forsjársviptingu. Annarra og vægari úrræða hafi ekki verið neytt í málinu. Þannig hafi skilyrðum 25. gr. laga 58/1992 ekki verið fullnægt gagnvart stefnendum og dóttur þeirra. Stefnendur telja að það hafi legið til grundvallar öllu mati og litað alla málsmeðferð umræddra yfirvalda barnaverndarmála að stefnandi X hafi aðhafst eitthvað ósæmilegt gagnvart telpunni, án þess þó að slíkt sé nákvæmlega tilgreint í hinum kærða úrskurði. Stefnandi X hafi þó verið sýknaður í sakamáli nr. S-72/1999 við Héraðsdóms Vesturlands. Sönnunarmat þessara úrskurðaraðila virðist annað en hjá dómstólnum, án þess þó að það sönnunarmat sé sérstaklega rökstutt. Ekki komi fram í úrskurðinum hvaða aðgerðum barnaverndarnefndin hafi beitt, sbr. 21 . gr. laga 58/1992, né mat á því hvort frekari stuðningsúrræði geti borið árangur.

Þá er á því byggt að rannsóknarskyldu 43. gr. laga 58/1992 hafi ekki verið fullnægt af hálfu úrskurðaraðila. Skort hafi mikið á að nægjanlegar upplýsingar lægju fyrir barnaverndarnefnd er úrskurður var kveðinn upp. Nokkuð hafi verið úr því bætt við vinnslu málsins fyrir Barnaverndarráði Íslands, en þó alls ekki nægjanlega. Málið hafi í raun allt verið komið í rangan farveg, sem ekki hafi tekist að koma því úr.

Þá er loks á því byggt af hálfu stefnenda að niðurstaðan í heild sinni hafi verið andstæð hagsmunum barnsins sem í hlut á og feli niðurstaðan sem og málsmeðferðin í sér brot gegn 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög 62/1994, bæði gagnvart telpunni og gegn foreldrum hennar og systkinum. Telja stefnendur aðgerðir barnaverndaryfirvalda hafa verið of harkalegar og í engu samræmi við aðstæður í málinu né í samræmi við hagsmuni telpunnar. Hafi yfirvöld farið offari í málinu. Ekki verði séð að barninu hafi verið nein hætta búin á heimili stefnenda nema síður sé, enda komi fram í gögnum málsins að telpan sé afar tengd stefnendum og þrái að flytjast til þeirra að nýju. Ekki hafi verið sýnt fram á neins konar vanrækslu af hálfu stefnenda í uppeldishlutverki þeirra, enda séu fleiri börn búsett á heimili þeirra og engar athugasemdir verið gerðar vegna þeirra. Verði ekki séð að brýna nauðsyn hafi borið til þeirra aðgerða sem úrskurðir barnaverndarnefndar K og Barnaverndarráðs Íslands feli í sér. Sönnunarbyrðina í því sambandi hljóti stefndi að bera með vísan til framangreinds, enda feli að skilnaður barna frá foreldrum sínum að auki í sér brot gegn réttindum barna sem tryggð séu með 9. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Verði samkvæmt því að túlka allan vafa fjölskylduheildinni í hag.

Þá telja stefnendur meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, skv. 2. mgr. 25. gr. laga nr.  58/1992, sbr. og 12. gr. laga 37/ 1993, hafa verið brotna gagnvart þeim, en þá reglu beri jafnframt að skoða í tengslum við meint brot gegn 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu.

IV.

Af hálfu stefnda er lögð á það rík áhersla að það sé frumskylda barnaverndarnefndar er að standa vörð um hagsmuni þess barns sem verið er að fjalla um á hverjum tíma og þessa frumskyldu barnaverndarnefnda verði alltaf að hafa í huga við meðferð mála af því tagi. Barnið Z eigi ekki aðild að þessu dómsmáli, en framtíð hennar sé í reynd viðfangsefni málsins og það hvernig best megi tryggja velferð hennar. Mál þetta eigi ekki að fjalla um hvort stefnendur langi til að hafa barnið á heimilinu. Það eigi heldur ekki að fjalla um hvort barnið vilji vera á heimilinu. Málið snúist um það hvort lagaskilyrðum hafi verið fullnægt fyrir því að barnaverndarnefnd nýtti sér það úrræði sem lög heimila -  það eina úrræði sem óreynt hafi verið í því skyni að vernda barnið - að svipta foreldrana forsjá þess.

Forsjársvipting sé alltaf neyðarúrræði, en hún sé framkvæmd til þess að koma barninu í eðlilegt skjól og búa því betri aðstæður þar. Ennþá hafi ekki verið skilyrði fyrir því að búa barninu varanlegt fósturheimili, en unnið hafi verið að því og að því sé stefnt að það geti orðið innan skamms. Föðurforeldrar barnsins hafi, í samráði við stefnendur, óskað eftir að taka barnið í fóstur og barnaverndarnefnd K hafi getað fallist á þá tilhögun fyrir sitt leyti. Föðurforeldrar barnsins, sem búi á Ísafirði, hafi hins vegar ekki fengið leyfi barnaverndarnefndar þar til þess að taka barnið í fóstur og því hafi ekki getað orðið af því, og verið sé að vinna að því að finna annað fósturheimili. Þessi málaleitan um fóstur barnsins hjá föðurforeldrum hafi tekið nokkurn tíma og náið samráð hafi verið milli aðila þessa máls um þetta.

Stuðningsúrræði barnaverndarnefndar K við börn stefnenda og fjölskylduna í heild hafi verið mjög mikil allt frá því fjölskyldan fluttist til K. Því sé mótmælt, sem fram komi í stefnu, að ekki hafi verið mikið unnið í málefnum fölskyldunnar eða að fjölskyldan í heild hafi ekki notið stuðnings og hinnar bestu fyrirgreiðslu. Öll börn stefnenda hafi verið í vistun á vegum barnaverndarnefndar K. Meðal annars hafi þeim verið komið inn á leikskóla fyrir tilstuðlan barnaverndarnefndar og leikskólagjöld greidd. Yngsta barni stefnenda hafi verið komið á leikskóla áður en það varð tveggja ára, en það sé mjög sjaldgæft. Syni stefnenda hafi verið komið í skóladagvist. Börn stefnenda séu í reynd í vistun og meðferð utan heimilisins í um 8 klst. á dag, jafnvel þótt móðir þeirra hafi aðeins verið í hálfs dags vinnu og faðir þeirra heima við. Tilsjónarmaður á vegum barnaverndarnefndar hafi verið með heimilinu frá apríl 1997 til júlí 1998, eða í um 15 mánuði. Starfsmenn heilsugæslu og starfsfólk leikskóla og skóla hafi haft samband við starfsmenn barnaverndar og komið á framfæri ábendingum um aðbúnað barnanna. Meira eftirlit með heimili og virkari stuðningsúrræði sé erfitt að hugsa sér. Ekki sé hægt að ætlast þess til að barnaverndaryfirvöld hafi starfsfólk sitt stöðugt inni á heimili fólks. Barnaverndaryfirvöld geti hins vegar haft eftirlit með börnum með því að koma á tilsjón með heimili og í gegnum skóla, leikskóla og heilsugæslu. Það hafi verið gert varðandi fölskyldu stefnenda. Eftir uppkvaðningu dóms yfir stefnanda X hinn 8. október 1996 hafi barnaverndarnefnd ítrekað boðið stefnendum heimilishjálp og stefnanda X sálfræðimeðferð, en stefnendur hafi hafnað hvoru tveggja.

Barnaverndarnefnd hafi frá árinu 1995 veitt stefnendum ítrekuð og mjög rúm tækifæri til þess að sýna í verki að þau gætu búið barninu Z öruggt umhverfi, þar sem það næði að þroskast og dafna án ótta, hræðslu eða ofbeldis, en með örvun, stuðningi og trausti. Barnaverndarnefnd hafi gengið eins langt og hægt var án þess að svipta stefnendur forsjá Z. Öll þessi stuðningsúrræði hafi legið fyrir í málinu áður en úrskurður um forræðissviptingu var upp kveðinn. Fyrir barnaverndarráði hafi farið fram enn meiri rannsóknarvinna, sem styðji það enn frekar að skilyrðum 25. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 hafi verið fullnægt.

Auk þeirra stuðningsúrræða sem beitt hafi verið, hafi fölskyldan fengið mikla fjárhagslega styrki. Húsaleiga stefnenda til K hafi verið í vanskilum lengi, en vegna barnaverndarsjónarmiða hafi stefnendur ekki verið látnir rýma íbúðina. Stefndi X hafi fengið styrk til þess að stunda nám í F haustið 1998, þótt slíkur styrkur væri utan við almennar reglur um slíkt. Styrkurinn hafi verið veittur til þess að stuðla að því að stefnendur gætu alið betur önn fyrir börnum sínum, með því að stefndi X gæti fengið vinnu sem hentaði honum eftir nám.

Eftir að Z var tekin af heimilinu 1999 hafi starfsmenn barnaverndarnefndar þurft að kaupa á hana föt, sjá um að hún hefði leikföng eins og eðlilegt sé að börn hafi, kaupa með henni smágjafir þegar henni hafi verið boðið í afmæli til bekkjarfélaga og vina og standa straum af öðru því sem tilheyrir framfærslu barns á hennar aldri. Vegna þess að Z sé í tímabundinni vist á vegum barnaverndarnefndar beri nefndinni skylda til að annast framfærslu hennar. Í málsástæðum stefnenda sé látið að því liggja að starfsmenn barnaverndarnefndar hafi borið á barnið gjafir í því skyni að hafa áhrif á framburð þess. Þessu er harðlega mótmælt.

Málefni yngri barna stefnenda hafi verið til meðferðar hjá barnaverndarnefnd K. Til dæmis að taka komi fram í gögnum málsins að starfsfólk leikskóla hafi þurft að þrífa börnin vegna slæmrar lyktar af þeim. Ljóst sé að yngri börnin tvö hafi ekki alltaf notið þess atlætis og þeirrar umhirðu heima við sem almennt sé gert ráð fyrir að börn fái.

Á meðan Z dvaldist að V hafi stefnendur haldið hjá sér afmælisgjöfum sem henni höfðu borist, en ekki sent gjafirnar til hennar. Með þessu móti hafi stefnendur stuðlað að því að Z yrði vansælli en tilefni var til í vist sinni, auk þess sem þetta sýni, að stefnendur geri ekki greinarmun á eigin vilja og sjónarmiðum annars vegar og hins vegar skyldu sinni til að halda verndarhendi yfir barninu og reyna að láta það finna sem minnst fyrir þeim aðstæðum sem það þarf að búa við. Með þessu móti hafi stefnendur einnig beinlínis notað barnið sem verkfæri í glímu sinni við barnaverndar­- og félagsmálayfirvöld, sem þau virðist líta á sem sinn höfuðandstæðing, en þessi yfirvöld hafi í reynd haldið yfir fjölskyldunni verndarhendi, útvegað henni húsnæði og framfærslufé, veitt börnunum stuðning og séð þeim fyrir meðferð og vist við hæfi og bætt aðbúnað þeirra.

Á meðan Z dvaldist að V, en sú dvöl hafi staðið í 6 mánuði, hafi stefnendur aldrei heimsótt barnið. Starfsmenn barnaverndarnefndar hafi hins vegar heimsótt barnið og fylgst með því. Stefnendur hafi því ekkert rækt barnið á þessum tíma nema með símtölum, sem síst hafi verið barninu til stuðnings. Eftir að barnið var flutt í tímabundið fóstur á K hafi stefnendur sjaldan haft símasamband við það, en barnið hafi hins vegar hringt í þau. Allt þetta sýni að stefnendur rækti ekki samband við dóttur sína að eigin frumkvæði, heldur séu þau afskiptalítil um hana. Stefnendur hafi nú umgengni við barnið einu sinni í viku, undir eftirliti vistforeldri barnsins.[Frá mánaðamótum júlí/ágúst hafa stefnendur ekki fengið að sjá eða tala við Z skv. ákvörðun barnaverndarnefndar, og skal sú ráðstöfun standa í þrjá mánuði. Sjá síðar. Innskot dómenda]

Lögmaður stefnenda, Örn Clausen hrl., hafi mætt með stefnendum á fund barnaverndarnefndar hinn 1 . desember 1999 og þar hafi stefnendur haft tækifæri til þess að koma að athugasemdum sínum. Síðar hafi lögmaðurinn staðfest skriflega að engu væri við að bæta og því hafi ekki komið fram af hálfu stefnenda skrifleg greinargerð til barnaverndarnefndar, sem þau hafi þannig átt kost á að koma að.

Eftir dóm Hæstaréttar yfir stefnanda X hinn 6. febrúar 1997 hafi enn verið leitað eftir samstarfi við stefnendur, en stefnandi X ekki fengist til að samþykkja það sem lagt var til um að hann færi í sálfræðipróf og hann hafi ekki fengist til að þiggja sálfræðimeðferð sem honum hafi verið boðið upp á. Þá hafi stefnandi X aldrei fengist til að samþykkja að fjölskyldan fengi heimilishjálp, sem þó hafi ítrekað verið boðin af hálfu félagsmálayfirvalda á K. Stefnandi Y hafi hins vegar látið í ljós að hún væri tilbúin til að þiggja heimilishjálp.

Eftir sýknudóm Héraðsdóms Vesturlands yfir stefnanda X hinn 29. september 1999 hafi stefnendur fallist á að Þorgeir Magnússon, sálfræðingur, gerði rannsókn á barninu Z. Jafnframt hafi þau fallist á að Z væri áfram í dvöl að V, þar sem hún hafði þá verið frá því um sumarið. Áframhaldandi dvöl barnsins í tímabundnu fóstri og skýrsla Þorgeirs, sem liggur fyrir í málinu, sé hluti af þeirri vinnu sem fram hafi farið af hálfu barnaverndarnefndar í því skyni að undirbúa ákvarðanatöku um framtíðaraðstæður Z og þessi áætlun um meðferð málsins hafi verið unnin í fullu samráði við stefnendur.

Stúlkan Z hafi ítrekað lýst vilja sínum til að fara heim til móður sinnar og systkina aftur, en jafnframt hafi komið fram að hún sé ófús til þess á meðan stefnandi, X, sé þar. Af forsögu málsins sé ekki hægt að draga aðra ályktun en að stefnandi Y sé ófær um að vernda barnið Z undir þeim aðstæðum sem eru á heimilinu. Niðurstöður dr. Gunnars Hrafns Birgissonar, sálfræðings, í skýrslum hans, sem eru meðal málsgagna, styðji þessa ályktun.

Þá hafi stefnanda Z verið boðið að taka þátt í uppákomum í B, þar sem Z er við nám. Y hafi sagt að hún mundi þiggja það, en þó hafi meðstefnandi X alla jafnan komið með henni. Vegna þessa hafi umsjónarkennari Z farið fram á að vistforeldri stúlkunnar kæmi með stúlkunni til skólaslita fremur en að stefnendur kæmu bæði, vegna þess að nærvera stefnanda X hafi svo mikil og truflandi áhrif á stúlkuna.

Talsmaður barnsins hafi ekki talið önnur úrræði betri en að barnið yrði tekið af heimilinu og því tekið sömu afstöðu og barnaverndarnefnd og Barnaverndarráð.

Af hálfu stefnda er því eindregið mótmælt að ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu eða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna hafi verið brotin við meðferð barnaverndaryfirvalda á máli Z og stefnenda.  Þar sé þvert á móti kveðið svo á að barnið eigi rétt á því að alast upp án þess að verða fyrir kynferðislegu ofbeldi eða lifa í ótta við það. Gögn málsins beri með sér að þessum rétti barnsins væri stefnt í hættu væri barnið heima hjá stefnendum.

Í sakamálum sé sönnunarmat sakborningi í vil. Þetta þrönga sönnunarmat sé eitt af grundvallaratriðum réttarríkisins. Þessi regla sé hins vegar undantekning frá hinni almennu reglu um frjálst sönnunarmat dómara og gildi eingöngu í sakamálum. Þetta þrönga sakarmat gildi ekki í einkamálum og því síður í barnaverndarmálum. Sýknudómur Héraðsdóms Vesturlands hinn 29. september 1999 í sakamálinu nr. S­72/1999 (ákæruvaldið gegn X) bindi því ekki hendur barnaverndarnefndar. Sams konar sakarmat og dómstólnum sé skylt að nota við meðferð sakamáls eigi ekki við í barnaverndarmáli eins og því sem rekið var áður en úrskurður barnaverndarnefndar K var kveðinn upp 25. janúar 2000 og áður en úrskurður Barnaverndarráðs var kveðinn upp hinn 26. apríl 2000. Nefndur sýknudómur bindi heldur ekki hendur dómstóls í því máli sem hér er til umfjöllunar. Í 25. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 sé mælt fyrir um heimild barnaverndaryfirvalda til mats á því hvenær telja megi að barni geti verið hætta búin. Því er mótmælt sem fram kemur í málsástæðum stefnenda að allan vafa um hvort skilyrðum 25. gr. barnaverndarlaga sé fullnægt beri að túlka fjölskyldunni í hag. Barnaverndaryfirvöldum beri skylda til að líta fyrst og fremst á hagsmuni barnsins og barnaverndarnefnd og Barnaverndarráð eigi sjálfstætt mat í málum sem þessum. Með þetta sjálfstæða mat hafi verið farið á faglegan og ábyrgan hátt í þessu máli, bæði hjá barnaverndarnefnd og Barnaverndarráði. Það sé viðurkennt í barnarétti að forsjársvipting sé heimil ef eitthvert skilyrða 25. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 sé fyrir hendi.

Að öllu þessu athuguðu geti enginn vafi leikið á því að lagaskilyrði c-liðar 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 fyrir forsjársviptingu sé fullnægt í þessu máli. Þrátt fyrir það eftirlit og þann stuðning sem verið hafi telji barnaverndarnefnd nægilega í ljós leitt að þau úrræði hafi ekki dugað og því hafi reynst nauðsynlegt að taka barnið Z af heimilinu og svipta stefnendur forsjá hennar. Önnur og vægari úrræði hafi verið reynd en ekki dugað til þess að vernda barnið. Vigdís Erlendsdóttir, sálfræðingur, hafi starfað að máli Z, sem sérfræðingur sem barnaverndarnefnd kallaði til, til þess að taka Z í viðtöl og meðferð, eftir að rökstuddur grunur vaknaði um kynferðislegt ofbeldi árið 1999. Vigdís Erlendsdóttir hafi tekið alls 14 viðtöl við barnið áður en úrskurður um forsjársviptingu var kveðinn upp hjá barnaverndarnefnd. Í öllum þessum viðtölum hafi barnið aldrei hvikað frá sinni upphaflegu frásögn um að stefnandi X hefði haft í frammi hegðun sem geti ekki flokkast undir annað en kynferðislegt ofbeldi gagnvart barninu. Framburður Z hafi því verið mjög stöðugur og trúverðugur um meginefni þess sem lá til grundvallar úrskurði barnaverndarnefndar.

Málefni fjölskyldunnar hafi fengið mikla umfjöllun hjá barnaverndarnefnd allt frá því vorið 1995, og þar hafi mikil vinna farið fram. Fyrir Barnaverndarráði hafi farið fram ítarleg sálfræðipróf á stefnendum, auk annarrar vinnu. Þessi gögn, ásamt endurmati á þeirri vinnu sem unnin hafði verið á vegum barnaverndarnefndar og þeim gögnum sem þar hafði verið aflað, hafi legið til grundvallar úrskurði hjá Barnaverndaráði. Rannsóknarskyldu hafi tvímælalaust verið fullnægt. Öll þessi gögn styðji það eindregið að hafna beri kröfum stefnenda. Aðgerðir barnaverndarnefndar hafi ekki gengið lengra en brýna nauðsyn hafi borið til. Fylgt hafi verið þeirri grundvallarreglu barnaréttar að hagsmunir barnsins skuli hafðir að leiðarljósi. Langanir og þarfir stefnenda til að hafa barnið Z hjá sér á sameiginlegu heimili sínu fari því miður ekki saman við hagsmuni barnsins, og þess vegna sé nauðsynlegt að koma barninu á varanlegt fósturheimili þar sem hægt verði að skapa barninu aðstæður til að þroskast og dafna í því öryggi og við þær aðstæður sem barnið eigi rétt á. Forsjárréttur stefnenda takmarkist við þau réttindi barnsins að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða og að alast upp án þess að lifa í ótta við kynferðislegt ofbeldi.

Um lagarök vísar stefndi vísar til ákvæða barnaverndarlaga nr. 58/1992, til Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og til Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. auglýsingu nr. 18/1992, svo og til meginreglna barnaréttar um forgangsatriði í starfi barnaverndaryfirvalda og undanfara forsjársviptingar. Loks er vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

V.

Úrskurður barnaverndarnefndar K er í 6 köflum. Forsendur hans er einkum að finna í tveimur síðustu köflunum. Þar segir orðarétt:

“Faðir telpunnar hefur ekki tjáð sig beint fyrir Bvn. um málsatvik, en ganga verður út frá því að hann hafni því með öllu að hafa misnotað dóttur sína kynferðislega.

Z fór í 13 greiningar og meðferðarviðtöl hjá forstöðumanni Barna­hússins, Vigdísi Erlendsdóttur sálfræðingi. Hefur sálfræðingurinn skilað skýrslu til Bvn., svo og vann sálfræðingurinn sérstakt mat á trúverðugleika framburðar telpunnar. Eru rakin hér að framan atriði úr matinu og skýrslunni. Það var niðurstaða sálfræðingsins að framburður telpunnar sé trúverðugur og að hún sýni ýmis einkenni sem algeng eru meðal barna sem sætt hafa kynferðislegu ofbeldi í langan tíma. Byggir skýrsla sálfræðingsins á 13 viðtölum við telpuna.

Z dvaldist í tæpt ½  ár hjá hjónunum að V. Hafa þau því haft tækifæri til að kynnast telpunni. Þau telja að Z hafi ekki verið að búa til það sem hún sagði þeim "um það sem gerðist áður en hún kom ...til okkar..."

Það er álit Bvn. að skýrslur forstöðumanns Barnahússins, bréf hjónanna frá V, svo og sálfræðiathugun Þorgeirs Magnússonar sálfræðings, renni nægilega styrkum stoðum undir frásögn telpunnar um að faðir hennar hafi misboðið henni kynferðislega.

 Í dómi Hæstaréttar frá 6. febrúar 1997, er faðir telpunnar var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 200. gr. alm. hegningarlaga nr. 19/1940, var það notað sem rökstuðningur fyrir að skilorðsbinda refsingu hans að félagsmála- og skólayfirvöld "geti fylgst nægilega með heimilinu." Var heimilinu skipaður sérstakur tilsjónarmaður og fylgst með telpunni eftir því sem unnt var, svo og tveimur öðrum yngri systkinum. Hafa starfsmenn félagsmáladeildar K haft mikil samskipti við foreldra telpunnar, sérstaklega móður hennar, en foreldrar hennar héldu óbreyttri sambúð áfram. Þrátt fyrir það eftirlit sem barnaverndaryfirvöld hafa haft með heimilinu hefur aftur komið upp barnaverndarmál á heimilinu, og er ljóst að móðir telpunnar hefur ekki getað veitt henni það skjól sem nauðsynlegt er. Það er mat starfsmanna félagsmáladeildar K að móðir stúlkunnar sé uppburðarlítil og það sé henni um megn að veita Z þá vernd sem hún þurfi á að halda á meðan hún heldur sameiginlegt heimili með föðurnum.

Í sálfræðiathugun Þorgeirs Magnússonar kemur fram að niðurstaða fjölskyldutengslaprófs sýni að afstaða Z til föður síns sé jákvæð og að ekki beri á ótta eða andúð í garð föður síns. Hefur niðurstaða sálfræðiathugunarinnar verið rakin hér áður.

Svo sem fyrr hefur komið fram höfðu barnaverndaryfirvöld í kjölfar dóms Hæstaréttar eins mikið eftirlit með heimili foreldra Z eins og nokkur kostur var. Ljóst er að það eftirlit hefur ekki komið í veg fyrir að faðir Z misbyði telpunni aftur, enda er erfitt vegna eðlis þessara mála að haga eftirliti þannig að það komi í veg fyrir misnotkun inni á heimilinu. Þrátt fyrir jákvæða afstöðu dótturinnar til föður síns og fjölskyldu, eins og afstaða hennar birtist í niðurstöðu Þorgeirs Magnússonar, telur Bvn. óhjákvæmilegt að svipta bæði X og Y forsjá dóttur sinnar, Z, sbr. c-lið 1. mgr. 25. gr. l. nr. 58/1992, en foreldrar telpunnar hafa haldið sameiginlegt heimili. Telur Bvn. fullreynt að telpunni sé ekki óhætt á heimili foreldra sinna.”

VI.

Svo sem fram kemur í úrskurði barnaverndarnefndar gerði Þorgeir Magnússon sálfræðingur sálfræðiathugun á barninu Z. Athugunina gerði sálfræðingurinn áður en lauk dvöl barnsins í V. Skýrsla hans um hana er dagsett 23. desember 1999. Þar segir í kafla um samtal sálfræðingsins við barnið:

“Z þýðist mann strax og treystir manni fyrir persónulegum málefnum sínum. Hún er hrekklaus, einföld og einlæg í viðhorfum sínum, gerir í raun engar ákveðnar kröfur fyrir sjálfa sig, er engum reið eða sár, telur að fólk sé henni almennt talað velviljað og að fjölskyldu hennar þykir vænt um hana. Án þess að ég bryddi upp á því umræðuefni tjáir hún mér að faðir hennar geri  ,, . . .oft það sem hann má ekki gera við litlu krakkana sína.” Hún segist hafa rætt þetta við ,, Vigdísi á barnaheimilinu” (þ.e. Barnahúsi) og bætir við: ,,Ef ég hefði ekki sagt frá því hefði ég lent í meira klandri.” Afstaða hennar til föðurins og annarra sem hlut eiga að því að hún þarf að dvelja fjarri fjölskyldu sinni, er ekki ásakandi, og því líkast sem samhengi málsins hafi ekki áhrif á hana. Hún lætur þessa atburði ,,yfir sig ganga” líkt og væri hún áhrifalaus og finnst sem hún (og aðrir) geti litlu áorkað. Z lýsir hins vegar löngun til þess að dvelja með fjölskyldu sinni, telur víst að þeim heima þyki öllum vænt um hana og segist sakna mömmu sinnar sérstaklega. Hún lítur á heimilið á K sem sitt heimili, B sem sinn skóla og bekkinn sinn þar sem sinn bekk. Telpan kvartar hins vegar ekki opinskátt yfir dvölinni í V, segir að það sé gaman í skólanum, hún eigi vinkonur vestra, hafi gaman af að leika sér, hana dreymi ekki illa og ,,heimþráin komi ekki mjög oft”.”

Sálfræðingurinn Þorgeir lagði tvenns konar próf fyrir barnið, greindarpróf og fjölskyldutengslapróf. Um niðurstöðu í greindarprófinu segir að verkleg greind Z sé í réttu meðallagi, en á munnlega sviðinu sé árangur hennar talsvert undir meðallagi, eða á tornæmisstigi. Í heild mældist greindarvístalan 84 stig, ,, sem er einu staðalfráviki undir meðaltali”.  Í niðurstöðum af fjölskyldutengslaprófinu segir í skýrslu sálfræðingsins m.a. þetta: “Afstaða Z til . . . nánustu skyldmenna sinna er jákvæð og gagnrýnislítil, hún efast ekki um að þeim þyki öllum vænt um hana og lýsir velþóknun sinni og þrá eftir nánu sambandi við þau öllsömul. Athyglisvert er að faðirinn er þarna ekki undanþeginn. Telpan lýsir því að hann sé vingjarnlegur, hressilegur í framkomu, veiti henni athygli og kitli hana gjarnan og kyssi. Henni finnst gaman þegar hann kitlar hana og vildi óska að honum þætti vænst um hana af öllum. Ekki ber á ótta eða andúð í garð föðurins í prófinu en hún gagnrýnir þó að móðir hennar sé í of miklum samvistum við hann. Mat Z á sambandi þeirra mæðgna er einnig ótvírætt jákvætt samkvæmt prófinu. Móðurinni má t.d. ætíð treysta að mati telpunnar, hún er góður hlustandi, skilningsrík, hjálpsöm  og góð við Z að hennar mati.”

Í lokaorðum skýrslu Þorgeirs segir m.a.: ,,Afstaðan Z til nánustu fjölskyldumeðlima einkennist af þrá eftir nánara sambandi við foreldra sína og systkin og þeirri von og trú að þeim þyki öllum vænt um hana og vilji henni vel. Þar er faðirinn ekki undanskilinn þrátt fyrir það að telpan haldi sig við þann framburð að hann hafi komið ósæmilega fram við hana. Kannski sýnir það best hvernig hún verðleggur persónu sína. Hvort sem barnaverndayfirvöld ákveða að Z skyldi alast upp í foreldrahúsum eða annars staðar (og þá með talsverðri umgengni við fjölskyldu sína), þarf hún ríkulega örvun og umönnun á næstu misserum og upp unglingsárin. Sérstaka rækt þarf að leggja við að byggja upp og styrkja jákvæða hugmyndir hennar um sjálfa sig. Z getur verið jákvæð í samskiptum og líklegt að hún kunni að nýta sér fyrsta flokks uppeldiskjör og atlæti sér til þroska”

Þorgeir Magnússon sálfræðingur kom  fyrir dóminn sem vitni. Hann var beðinn að skýra það sem hann í skýrslunni hefur eftir Z: “Ef ég hefði ekki sagt frá því hefði ég lent í meira klandri.”  Svar: “Ja, ég get bara sagt minn skilning á því. Hann er sá að telpan sé að upplýsa það að ef hún hefði haldið því leyndu, sem hún skýrði Vigdísi frá, þá hefðu hennar aðstæður orðið miklu lakari en þær þó voru.” Vitnið sagði að hann hefði skilið þetta þannig að þetta væri atriði sem Z hefði rætt við einhvern, væntanlega Vigdísi, og þetta væri þeirra niðurstaða, að það hefði verið rétt að skýra frá því sem hún skýrði Vigdísi frá. Ef hún hefði ekki gert það hefði “þessi meinta misnotkun” haldið áfram.  Vitnið var ennfremur spurt hvort mögulegt væri að barnið hefði sagt þetta vegna ytri þrýstings eða það hefði verið komið “of langt í lyginni til þess að bakka”.  Vitnið kvaðst ekki vita það. Spurt var þá hvort mögulegt væri að Z hefði verið hrædd við refsingu hjá félagsmálstjóranum ef hún hætti við. Svar: ”Ég skal ekki fullyrða um það.” Vitnið bætti við að “þessi stúlka er svo undirhyggjulaus að hún á ekki til neinn prakkaraskap, segir bara það sem blasir við.”

Vitnið var spurt út frá niðurstöðunni í lok skýrslunnar: “...telpan haldi sig við þann framburð að hann [faðirinn] hafi komið ósæmilega fram við hana.” Spurt var hvort í þessu fælist mat vitnisins á trúverðugleika framsagnar barnsins. Svar: “Nei, raunverulega ekki.” Vitnið útskýrði, að það væri ekki það sem væri verið að fjalla um þarna í skýrslunni. Verið væri að fjalla um þá mótsögn, að annars vegar lýsti Z jákvæðri afstöðu til föðurins, og hins vegar bæri hún hann sökum.  Reynt væri að skýra þessa mótsögn með því hvernig persónuleiki Z hefur þróast. Stúlkan gerði engar kröfur fyrir sjálfa sig, hún þægi gott atlæti hvaðan sem væri. Hún gagnrýndi engan, ekki heldur föður sinn, þó að hann hefði gert henni illt, ef hann hefði gert það. En vitnið kvaðst vera þeirra skoðunar að telpan hefði skýrt frá einhverju sem hefði komið fyrir hana fremur en að hún væri að finna eitthvað upp.

Fram kom hjá vitninu að það álit hans að Z byggi við slakar heimilisaðstæður væri byggt á skjölum sem hann hefði lesið um málið, þeim kynnum sem hann hefði haft af því áður og samtölum sem hann hefði átt við félagsmálastjórann á K, og reyndar samtölum hans við telpuna sjálfa. Vitnið sagði í þessu sambandi, aðspurt, að sér væri kunnugt um að barnið hefði nokkuð lengi verið vistað utan heimilis síns, þegar hann ræddi við hana. Hann sagði ennfremur að telpan hefði ekki kvartað yfir aðstæðum á heimili sínu. 

Spurt var út frá lokaorðum skýrslu vitnisins, hvort tengslarof (við foreldra og systkin) gætu reynst Z hættuleg. Vitnið kvaðst telja að tengslarof væru a.m.k. óheppileg. Hann kvaðst halda að stúlkan væri í mikilli þörf fyrir gott atlæti. Í því fælist m.a., að ekki ætti að slá striki yfir hennar fortíð eða hennar samskipti við hennar nánustu. Hún hefði þörf fyrir mikla örvun, ekki bara vitrænt, heldur líka tilfinningalega. Mikilvægt væri að allir legðust á eitt með þetta, og þar í fælist að hún hefði samband við sína nánustu.

Í framhaldi af þessu var vitnið spurt hvort hið lága sjálfsmat telpunnar gæti hugsanlega tengst þeirri staðreynd að hún hefði verið vistuð utan heimilis síns um langt skeið. Vitnið svaraði að vel gæti verið að það hefði ekki haft góð áhrif, en “í grunninn er þetta miklu alvarlegra mál.” Vitnið sagði, nánar spurt, að niðurstöður þeirra athugana sem hann hefði gert á telpunni væru miklu alvarlegri en svo, að um gæti verið að ræða nokkurra mánaða vanrækslu. Hann liti svo á að þetta næði miklu lengra aftur í tímann.

VII.

Mál þetta var fyrst tekið fyrir á fundi Barnaverndarráðs 16. febrúar 2000 og var alls verið tekið fyrir á 5 fundum ráðsins. Á fyrsta fundi ráðsins um málið var ákveðið að rannsaka það nánar en barnaverndaranefnd K hafði gert. Starfsmönnum ráðsins var falið að ræða við stefnendur, Y og X, og yngri börn þeirra tvö, Æ og Ö. Starfsmönnum var einnig falið að ræða við Z. Á sama fundi var ákveðið að láta gera sálfræðilegar athuganir á stefnendum með tilliti til hæfni þeirra til þess að sinna uppeldishlutverki. Dr. Gunnar Hrafn Birgisson sálfræðingur var fenginn til þess.

Þá er þess að geta að stefnendur sóttu fund Barnaverndarráðs miðvikudaginn 5. apríl 2000 ásamt lögmanni sínum. Svöruðu þau þar ýmsum spurningum

Dr. Gunnar Hrafn Birgisson skilaði Barnaverndarráði skýrslum um sálfræðiathuganir sínar á stefnendum, X og Y. Fyrir þau bæði lagði hann ýmis sálfræðileg próf.

Í niðurstöðum sálfræðiskýrslu Gunnars Hrafns um X kemur fram að hann hafi svarað öllum munnlegum og skriflegum spurningum í athuguninni en veitti litlar upplýsingar þar fyrir utan. Hann hafi gefið yfirveguð svör, oft yfirborðsleg og virst mjög á varðbergi í viðtölunum sérstaklega hvað snerti persónutengsl, kynlíf og kynferðisbrot. Fram kemur að niðurstöður réttarsálfræðilegra prófa bendi til þess að X hafi bæði reynt vísvitandi að fegra mynd sína í augum annarra við prófunina og að hann hafi afneitað neikvæðum tilfinningum og eigin brestum meira en efni stæðu til. Útkoman bendi einnig til þess að X sé ólíklegur til að játa á sig sök þó að ásökun á hann væri á rökum reist.

Greind X mældist yfir háu meðaltali og verklegu þættirnir ívið hærri en þeir munnlegu. Orðrétt segir í skýrslunni:

"Undirritaður greinir einkenni persónuleikaröskunar tengd langvarandi áfengisneyslu, vanfærni í félagslegri aðlögun, og sterkum varnarháttum hjá X. Þó niðurstöður persónuleikaprófa bendi ekki til þess að X eigi við alvarlega sálræna kvilla að etja þarf að taka því með fyrirvara um tilhneigingu hans og hæfni til að gera lítið úr eigin vanköntum og neikvæðum tilfinningum. Persónuleikapróf og frávarpspróf benda til þess að hann sé stöðuglyndur, laus við taugaveiklun og geðveiki, en hóflegrar depurðar gæti. Þessi próf sýna aðeins tvö mjög væg einkenni hjá honum sem algeng eru meðal kynferðisbrotamanna, annað er innhverfa og hitt varnarstaða í frávarpsprófun.

Almennt bendir útkoma forsjárprófs til þess að hæfni X til að fara með forsjá sé undir meðallagi, sem bendir þó til þess að hann ætti að geta farið með forsjá barns, en í ljósi þess að hann hefur verið dæmdur fyrir sifjaspell og að fimm ára dóttirin sá mögulega klámmynd hans, þá felst skv. prófinu mikil áhætta í því að hann fari með forsjá hennar. Áhættan telst mikil þó aðeins annað atriðið væri til staðar, dómurinn eða klámmyndin. Styrkleikar X við að ala upp börn virðast tengjast getu til að sýna þeim hlýlegt viðmót, kenna almenna siði og halda ró undir álagi. Veikleikar tengjast bæði skorti á innsæi og getu til að setja sig í spor annarra, auk lítillar þekkingar á þroska og hugarfari barna.”

Skýrslu Gunnars Hrafns lýkur á þessum orðum:

“Að mati undirritaðs, bera skýringar og varnarhættir X vott um að hann leggi meiri áherslu á að verja sig í málinu heldur en að huga að velferð stúlkunnar í þeirri alvarlegu stöðu sem hún er lent í."

Dr. Gunnar Hrafn kom fyrir dóm sem vitni og var þá spurður út frá skýrslu sinni, m.a. eftirfarandi klausu, sbr. hér að framan: “Almennt bendir útkoma forsjárprófs  . . .þá felst skv. prófinu mikil áhætta í því að hann fari með forsjá hennar. Áhættan telst mikil þó aðeins annað atriðið væri til staðar, dómurinn eða klámmyndin.” Vitnið var spurt hvort þetta væri eitthvað sem hann gæti fullyrt. Vitnið svaraði að þetta væri útkoman skv. prófinu sem hann hefði notað, forsjárprófinu.

Þá var spurt út frá eftirfarandi orðum skýrslunnar: “Persónuleikapróf og frávarpspróf benda til þess að hann sé stöðuglyndur . . . annað er innhverfa og hitt varnarstaða í frávarpsprófun.” Út frá þessu var vitnið Gunnar Hrafn spurður hvort út frá slíkum prófum, persónuleikaprófi og frávarpsprófi, mætti e.t.v. sjá hverjir af þeim sem undir prófin ganga, væru líklegir til að vera kynferðisbrotamenn. “Ekki hverjir eru líklegir til að verða kynferðisbrotamenn,” sagði vitnið og bætti við að vissir varnarhættir kæmu fram meðal kynferðisbrotamanna, sérstaklega meðal þeirra sem hefðu verið dæmdir og hefðu neitað sök. Þá kæmu fram þeir varnarhættir sem þarna væru nefndir. En út frá þessu væri ekki unnt að fullyrða að viðkomandi væri kynferðisbrotamaður; hann gæti haft þessa varnarhætti án þess að fremja nokkurn tíma kynferðisbrot. Algengara væri hins vegar að slíkir varnarhætti kæmu fram hjá kynferðisbrotamönnum sem neita sök en almennt gerðist hjá kynferðisbrotamönnum sem játa.

Í niðurstöðum sálfræðiathugunar dr. Gunnar Hrafns á stefnanda Y kemur m.a. fram að Y eigi sögu um kvíða, fælni og að hafa reynt sjálfsvíg þegar samskipti hennar og móður voru ekki sem best. Y lýsi sambúð sinni og X sem stormasamri, sérstaklega í fyrstu þegar hann drakk mikið og hvarf stundum dögum saman að heiman. Fram kemur að Y hafi miklar áhyggjur af því hvað verður um Z. Hún telur sig bera meginábyrgð á uppeldi barnanna, en X hjálpi líka til. ,,Henni finnst að hún beri áhyggjurnar af börnunum að miklu leyti ein og saknar þess að finna ekki meiri samstöðu frá X og vilja til að ræða málin við hana. Henni finnst vera logið að sér, það ekki standast sem sagt er, og talað til hennar eins og hún skipti litlu máli.”  Samkvæmt skýrslunni lýsir Y mikilli andúð á sifjaspellum og telur áhrif þeirra mjög slæm fyrir börn. “Hún á mjög erfitt með að hugsa sér þann möguleika að Z hafi verið misnotuð af X og afneitar því að mestu. Hún heldur því fram að stúlkan hafi viljað fá athygli, verið að hefna sína og sagt fólki það sem hún taldi það vilja heyra. Fram kom þó hik hjá henni varðandi það hvernig hún gæti verið viss um að ekkert hefði gerst. . . . Y vill fá Z heim og helst hafa þau X bæði, en kveðst kjósa stúlkuna ef hún yrði að velja á milli því börnin skipti hana mestu máli.” Almenn greind mældist í lágu meðallagi hjá Y. Í niðurstöðum skýrslunnar segir ennfremur:

"Niðurstöður benda til þunglyndis og örvæntingar, og að Y sé í þörf fyrir faglega meðferð og stuðning. Fram kemur depurð, einmanaleiki, svartsýni og hjálparleysi. Félagsleg aðlögun virðist bágborin, öryggisleysi mikið og sjálfstraust lítið. Langvarandi líkamlegra streitueinkenna og fælni verður vart. Sjálfsmyndin mótast af niðurbrjótandi hugsunum, m.a. fyrir útlit. Hneigð finnst til að forðast aðra, draga sig í hlé og vantreysta fólki. Hún lýsir vonbrigðum með sjálfa sig, telur sig misheppnaða manneskju og finnst sér refsað. Sjálfsvíg hvarflar að án ásetnings. Undir venjulegum kringumstæðum má búast við að Y sé fær um að fara með forsjá barna sinna, en núverandi streituálag og bágborin geðheilsa takmarka mjög getu hennar til uppeldis um þessar mundir og þörfin fyrir aðstoð er mikil. Y hefur valið að trúa því að Z segi ósatt um hegðun fóður og ásakar stúlkuna, m.a. um hefnigirni í hans garð. Með þessu virðist hún taka afstöðu með X, þó að hún reyni sitt til að vera hlutlaus og vilji dóttur sinni hið besta. Niðurstöður benda ekki til þess að Y hafi burði til að vernda barnið fyrir sifjaspelli ef það ætti sér stað á heimilinu, þó hún vildi gera það."

Fyrir dómi var vitnið Gunnar Hrafn spurður út frá þessum orðum í sálfræðiathugun á stefnanda Y: “Y vill fá Z heim og helst hafa þau X bæði, en kveðst kjósa stúlkuna ef hún yrði að velja á milli því börnin skipti hana mestu máli.” Spurt var hvort þessar aðstæður hefðu ekki verið komnar upp, þegar vitnið ræddi við Y, þ.e. að  hún þyrfti að kjósa. Vitnið kvaðst ekki skilja þetta þannig. Y hefði ekki verið stillt upp við vegg í þessu. Kannski mætti þó segja að hún hefði verið í þessari aðstöðu, en vitnið sagðist ekki vita til að þessu hefði verið stillt þannig upp fyrir hana. Vitnið kvaðst aðspurt ekki beinlínis hafa farið ofan í það í viðtölum sínum við stefnanda Y, hvernig hún mundi fara að því að velja. En hann sagðist muna að hún hefði sagt að hún myndi ekki sætta sig við að barnið væri beitt kynferðislegu ofbeldi inni á heimilinu.

Í lok niðurstaðna vitnisins um sálfræðiathugun á stefnanda Y segir m.a.: “Y hefur valið að trúa því að Z segi ósatt um hegðun föður síns og ásakar stúlkuna, m.a. um hefnigirni í hans garð. ”Vitnið var beðinn að skýra orðalagið hefur valið, hvað þarna lægi að baki. Vitnið svaraði að hann hefði orðið var við vafa, hik, þar sem fram hefði komið hjá Y að hún hefði ekki verið viss um hvort kynferðisbrot hefði átt sér stað. En hún hefði samt valið að trúa því að það hefði ekki gerst.

Í lok skýrslu vitnisins um stefnanda Y egir: “Niðurstöður benda ekki til þess að Y hafi burði til að vernda barnið [Z fyrir sifjaspelli ef það ætti sér stað á heimilinu, þó hún vildi gera það.”  Vitnið Gunnar Hrafn var spurður hvort hann teldi, að stefnandi Y hefði staðið betur að vígi og fengið betri niðurstöðu, ef hún hefði fengið sálfræðilega aðstoð og persónulegan stuðning í kjölfar hremminga fjölskyldunnar. Vitnið kvaðst halda að á því væri ekki vafi. Y hefði verið í mjög mikilli vanlíðan og í þörf fyrir slíka hjálp.

VIII.

Í málinu liggja frammi tvær skýrslur Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings, forstöðumanns Barnahúss. Vigdís átti  14 viðtöl við Z eftir að stefnandi X var kærður í annað sinn fyrir kynferðislega misnotkun á þessari dóttur sinni. Önnu skýrslan ber heitið Skýrsla Barnahúss vegna meðferðar og greiningar, dags. 30. nóvember 1999, en hin Mat á trúverðugleika frásagnar barns. Síðar nefnda skýrslan er tekin saman  að beiðni barnaverndarnefndar K, og fylgir henni bréf Vigdísar til nefndarinnar, dags. 26. febrúar 1999. Í síðari skýrslunni segir svo, orðrétt:

"Þær upplýsingar sem komið hafa fram í viðtölum undirritaðrar við Z renna stoðum undir trúverðugleika framburðar hennar í rannsóknarviðtalinu. Frásögn hennar er stöðug og hefur hún hvorki aukið við frásögn sína, dregið úr henni eða breytt á nokkurn hátt. Það verður að teljast ólíklegt að frásögn telpunnar væri gædd slíkum stöðugleika ef hún væri ekki að segja frá atburðum sem hún hefur sjálf upplifað.”

Í samantekt skýrslunnar segir í lokin að framburður Z sé í fullu samræmi við þær upplýsingar sem komið hafi fram í viðtölum hennar við Vigdísi. Frásögn telpunnar einkennist af stöðugleika og hegðun hennar og viðhorf séu í samræmi við þær upplýsingar sem hún hafi gefið. Það sé því mat Vigdísar að frásögn telpunnar sé trúverðug.

Vigdís Erlendsdóttir kom fyrir dóm sem vitni. Hún var þar m.a. spurð  hvort hún hefði verið viðstödd skýrslutöku af Z fyrir dómi. Hún neitaði því, en sagði aðspurð að henni væri kunnugt um þann framburð.

Vitnað var til þess að barnið ætti að hafa sagt að það gæti ekki flutt heim meðan faðir þess væri heima.  Vitnið kannaðist við þetta. Aðspurt sagði vitnið Vigdís að hún vissi ekki hvaðan barnið hefði þetta. Hún sagði, nánar spurð, að hún gerði ráð fyrir að það hefði verið útskýrt fyrir Z að hún gæti ekki verið heima og hugsanlega hefði barnaverndarnefnd gert það eða pabbi hennar eða mamma. Vigdís var þá spurð hvort barnið “upplifði” það sem höfnun eða refsingu að fá ekki að flytja heim til sín meðan faðir þess væri heima. Svar: “Ekki samkvæmt því hvernig ég upplifði hennar viðbrögð við þessu, ég gat ekki séð að hún teldi það vera höfnun.”Vitnið var spurt út frá dómi Héraðsdóms Vesturlands frá 29. september 1999, þar sem segir að með vætti vitnisins m.a. sé upplýst að Z eigi til að segja ósatt. Spurt var hvort vitnið Vigdís staðfesti þetta. Hún staðfesti þetta “algjörlega hiklaust”, því að ef hún gerði það ekki væri hún gersamlega frábrugðin öllum öðrum börnum.

Vitnið benti að lokum á að það kæmi fram í skýrslu hennar frá 30 nóvember að frásögn Z væri stöðug af því sem hún lenti í. Hún kvaðst ekki í nokkrum vafa um að hún hefði verið að segja satt.

IX.

Í þremur síðustu köflum hér að framan hefur verið gerð grein fyrir skýrslum þriggja sálfræðinga, sem allir báru vitni fyrir dómi. Hér verður nú gerð grein fyrir öðrum skýrslum við aðalmeðferð málsins:

Stefnandi, X, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann var í fyrstu spurður um atvik eftir uppkvaðningu Hæstaréttardómsins 6. febrúar 1997, hvort fjölskyldu hans hefði verið boðin einhver aðstoð í kjölfar dómsins. Stefnandi neitaði því. Hann kvaðst aðspurður ekki hafa heyrt hugtakið meðferðaráætlun. Hann neitaði því að barnaverndaryfirvöld hefðu boðið upp á slíka áætlun. Hann kannaðist við að sér hefði í eitt skipti verið boðið sálfræðiviðtal, það hefði verið fljótlega eftir uppkvaðningu Hæstaréttardómsins. Hann sagði að á því stigi máls hefði hann ekki séð neina ástæðu til að fara í sálfræðiviðtöl, þar sem hann hefði ekki séð fram á það að þau gætu neitt aðstoðað hann. Hann sagðist líka, með fullri virðingu fyrir sálfræðingum, hafa takmarkað álit á þeim. Aðspurður sagði stefnandi að honum hefði ekki verið boðið þetta aftur og ekki hefði verið lagt að honum að þiggja þetta. Hann bætti því við, nánar spurður, að hann hefði ekki getað séð að það gagnaði sér neitt að ræða við sálfræðing. Stefnandi var þá spurður hvernig boðið um sálfræðing hefði verið kynnt fyrir honum. Stefnandi svaraði að það hefði ekkert verið kynnt fyrir honum hvað fælist í þessu, honum hefði bara verið boðið að ræða við sálfræðing.

Stefnandi X var spurður hvort fjölskylda hans hefði fengið einhvern stuðning við uppeldishlutverkið inni á heimilinu á þessu tímabili. Hann svaraði að á þessu tímabili hefði verið skipaður tilsjónarmaður, sem komið hefði á heimilið á hálfs mánaðar fresti og þá staðið við í um tvær klukkustundir.  Stefnandi sagði aðspurður að sér hefði fundist þetta úrræði gagnast fjölskyldunni að sumu leyti, en hann kvaðst ekki geta bent á neitt sérstakt sem komið hefði út úr þessari tilsjón. Tilsjónarmaður hefði rætt við barnið og spilað við það, spjallað við foreldrana, aðallega um daginn og veginn, en ekki um barnið og heldur ekki um heimilishaldið, a.m.k. ekki þegar hann var viðstaddur. Um þetta leyti hefði hann orðið fyrir slysi, og borist hefði í tal við tilsjónarmann hvaða möguleika hann ætti vegna þess.  Stefnandi sagði að nokkuð vel hefði farið á með sér og tilsjónarmanni þegar á leið. Aðspurður sagði hann að segja mætti að sér hefði fundist að einhverju leyti styrkur í að hafa tilsjónarmanninn. Hann hefði bent sér á leið til að fá styrk til að komast í nám. Stefnandi sagðist ekki ávallt hafa verið heima þegar tilsjónarmaður kom á heimilið. Stefnandi var spurður hvort rétt væri að hann hefði í upphafi sýnt verulega andstöðu við það að tilsjónarmaður yrði settur með heimilinu. Svar: “Að sumu leyti, að sumu leyti ekki,” og stefnandi bætti við að þegar ákvörðun um tilsjónarmanninn hefði verið tekin af barnaverndanefnd eða félagsmálafulltrúum hefði eingöngu verið hringt í Y og henni tilkynnt um þetta.  Honum hefði ekki verið sagt frá þessu. Eðlilegast hefði  sér þótt að þau, stefnendur, hefðu verið boðuð á fund og málið rætt við þau og spurð álits á þessari tilteknu manneskju, sem átti að verða tilsjónarmaður. Ekkert af þessu hefði verið gert. Þess vegna hefði hann verið stífur á móti þessu í upphafi. Síðan hefði hann farið fram á fund um þetta í barnaverndarnefnd, þar sem málin hefðu verið rædd og komist að samkomulagi. En áður en sá fundur var haldin hefði tilsjónarmaðurinn verið farinn að koma heim til þeirra. 

Stefnandi var spurður um félagslega aðstoð sem fjölskylda hans hefði hlotið. Hann sagði að sú aðstoð hefði ekki komið til vegna Hæstaréttarmálsins, heldur vegna slyss sem hann hefði orðið fyrir og þar með tekjumissi. Hann sagði aðspurður að fjölskyldunni hefðu aldrei verið kynnt þau stuðningsúrræði sem barnaverndaryfirvöld hefði getað boðið upp á. Hann kvaðst ekki geta svarað því nákvæmlega hvort slík úrræði hefðu getað gagnast fjölskyldunni, þar sem hann vissi ekki í hverju þau væru fólgin, en hann gæti þó trúað því.

Stefnandi var spurður hvers vegna heimilishjálp hefði ekki verið þegin og af henni ekki orðið. “Okkur fannst bara ekki vera nauðsyn á henni,” svaraði hann.

Undir stefnanda X var borin sú niðurstaða sálfræðiathugunar Gunnars Hrafns Birgissonar sálfræðings,  að áhætta fylgdi því að hann, X, færi með forsjá telpunnar Z.  Stefnandi kvaðst ósammála þessu.

Stefnandi sagði að í upphafi máls, áður en barnaverndarnefnd K kvað upp úrskurð sinn, hefði verið rætt við sig um þann möguleika að hann færi af heimilinu. Þá hefði það verið þannig rætt, að annað hvort þeirra hjóna, stefnenda, yrði að fara af heimilinu. Þetta hefði þó ekki verið rætt sem valkostur þannig að þau fengju að halda barninu Z.

Stefnandi X greindi svo frá að barnaverndayfirvöld á K hefðu ítrekað sagt telpunni Z, að hún fengi ekki að fara heim til sín, nema faðir hennar, stefnandi, væri farinn af heimilinu. Þegar þau foreldar hennar hefðu spurt hana hvort hún vildi koma heim, jafnvel þótt hann væri heima, þá hefði hún ávallt sagt já. Í eitt síðasta skiptið sem þau, stefnendur, hefðu séð barnið á liðnu sumri, hefði þetta borið á góma. Þau hefðu þá gengið á hana og spurt hver hefði sagt að hún fengi ekki að koma heim. Barnið hefði að lokum svarað að það væru “konurnar”, og þegar gengið hefði verið frekar á hana um þetta, hefði hún sagt að það hefðu verið A [félagsmálastjóri] og C [félagsráðgjafi, starfsmaður félagsmáladeildar]. Stefnandi bætti við að þær A og C hefðu sagt þeim stefnendum að þær hefðu ekki sagt barninu þetta. Stefnandi sagði vitni hafa verið að þessari frásögn barnsins. Stefnandi sagði aðspurður að það hefði flögrað að foreldrunum að barnið gæti verið að skreyta í þessari frásögn sinni.

Stefnandi X sagði að þau foreldrarnir hefðu síðast séð Z um mánaðamótin júlí/ágúst. Enginn umgengnissamningur hefði verið gerður við þau, og ekkert hefði verið um það rætt hvenær hann skyldi gera. Þau hefðu ekki fengið að tala við barnið í síma. Stefnandi sagði aðspurður í framhaldi af þessu að þau stefnendur hefðu ekki gengið eftir því að fá fastmótaðar reglur um umgengni.

Stefnandi var spurður hvers vegna afmælisgjafir hefðu ekki verið sendar Z þegar hún átti afmæli og var í V. Hann svaraði að það hefði aðallega verið vegna þess að staðið hefði til að telpan yrði þar eingöngu í einn til tvo mánuði. Hún hefði farið þangað í júlíbyrjun, en ætti afmæli 19. júlí. Til hefði staðið að hún kæmi heim jafnvel fyrir verslunarmannahelgi, eða a.m.k. fyrir skólabyrjun. Þá hefði verið ætlunin að halda uppi á afmæli hennar heima, þ.e.a.s. á K. Nánar spurður sagði stefnandi að samkomulag hefði verið milli þeirra foreldranna og barnaverndaryfirvalda að Z færi í dvöl í sveit “yfir sumarið”, ekki annað. Tíminn sem hún var í sveitinni hefði síðan lengst og lengst. 

Stefnandi, Y, sagði aðspurð í aðiljaskýrslu sinni, að eftir að dómur Hæstaréttar gekk í febrúar 1997 hefðu fjölskyldu hennar ekki verið boðin nein stuðningsúrræði. Hún kvaðst ekki hafa áður heyrt orðið meðferðaráætlun. Engin hefði rætt við sig um slíka áætlun. Sér hefðu ekki verið boðin sálfræðiaðstoð eða persónulegur stuðningur.

Stefnandi var spurð hvernig henni hefði fundist tilsjónarmaður gagnast sér. Hún svaraði að það hefði verið “mjög gott að geta talað”. Tilsjónarmanneskjan hefði verið gömul skólasystir sín og jafnaldra. Sér hefði fundist mjög gott að tala við hana. En við sig hefði verið sagt að tilsjónarmaðurinn kæmi til þess að hjálpa Z í námi, en sér hefði fundist hún fara að spyrja frekar mikið út það sem henni hefði ekkert komið við, “hvernig samband okkar X væri og svona”. En stefnandi Y kvaðst hafa reynt að svara eins mikið og hún vildi leyfa af spurningum. Stefnandi sagði aðspurð að hún hefði lítið rætt við tilsjónarmann um heimilishaldið. Hann hefði ekki gert athugasemdir við sig um þrif eða útlit heimilis. Á þessum tíma, sagði stefnandi Y, að Z ekki verið boðin nein sérfræðiaðstoð. Hún bætti því við að þau foreldrarnir hefðu ekkert mátt “ræða þetta mál við hana”. A félagsmálastjóri hefði stranglega bannað það. Stefnandi var spurð hvers vegna tilsjónarmaðurinn hefði hætt tilsjóninni. “Hún var að fara í annað starf,” sagði stefnandi.

Stefnandi Y kannaðist við það aðspurð að stefnandi X hefði hótað að reka hana út af heimilinu ef tilsjónarmaðurinn kæmi inn á það. Hún sagði að X hefði verið mjög reiður út af því að bara hefði verið talað við sig um tilsjónina. Hún kvaðst skilja afstöðu hans.

Stefnandi var spurð hvort einhver önnur úrræði hefðu verið boðin fram af hálfu barnaverndarnefndar, eftir að tilsjónarmaður hætti. Svar: “Ekki varðandi Z, nei.” Hún greindi síðan frá því að hún hefði notið fyrirgreiðslu, fyrst og fremst fjárhagslegrar, vegna leikskóla- og skólavistar tveggja yngri barna sinna. Stefnandi hélt, aðspurð, að uppeldislegur stuðningur inni á heimili gæti orðið henni til hjálpar. Í því sambandi vitnaði hún til þess að hún hefði notið aðstoðar foreldra sinna og tengdaforeldra, sem henni hefði þótt góð. Hún vildi hins vegar gjarna ráða hvaða aðstoð hún fengi. Hún gæti þurft á aðstoð að halda þegar hún væri “alveg niðri”, þ.e. sorgmædd eða miður sín, eins og komið hefði fyrir síðan þetta mál kom upp.

Stefnandi var spurð hvers vegna hún hefði ekki þegið heimilishjálp þegar hún var boðin. “Mér fannst bara ekki vera þörf á því þá,” svarði hún, “ég vildi fá að prufa hvort ég gæti það sjálf.” Hún sagði að henni hefði tekist að anna þessu sjálf. Hún kannaðist við að stefnandi X hefði verið “smá-andvígur” því að þau þægju heimilishjálp. Svo hefðu þau rætt málið, og þá hefði hún heldur viljað gera verkin sjálf en fá hjálp. Hún játaði, frekar spurð, að hún hefði ekki í upphafi verið mótfallin heimilishjálpinni.

Stefnandi Y var spurð hvort haft væri eftirlit með yngri börnum hennar, Æ, 7 ára, og Þ, 3ja ára. Hún sagði að henni hefði verið tjáð að með þeim væri haft eftirlit í skóla og leikskóla, en eftirlit væri ekki á heimili.

Stefnandi Y kannaðist við að hafa verið viðstödd þegar barnið Z hefði greint frá því að A og C hefðu sagt að hún fengi ekki að fara heim nema faðir hennar færi út af heimilinu. Það hefði verið í síðasta skipti sem hún hefði séð barnið. Hún var þá spurð hvort hún hefði trúað barninu. Svar: “Bæði já og nei. Ég gæti trúað öllu upp á A og C, því miður.” Hún kvaðst ekki bera mikið traust til þeirra.

Stefnandi sagði að þeim foreldrum hefði verið tilkynnt það 31. júlí að þau mættu hvorki hringja né tala við barnið næstu þrjá mánuði. Síðast hefði hún rætt við C 1. ágúst, og þá hefði verið augljóst að ekki þýddi að reyna að fá þessu breytt.  Hún sagði að móðir sín hefði hringt fyrir sig í félagsmálayfirvöld og frá henni hefði hún þær upplýsingar að Z vegnaði vel og gengi vel í skóla.  Hún sagðist ekki hafa neitt símanúmer til að hringja í þessa dóttur sína. 

Stefnandi Y sagði aðspurð að hún hefði aldrei þurft að taka afstöðu til þess möguleika að hún fengi að halda barninu með því að stefnandi X færi af heimilinu. Hún sagði að á “fyrsta fundinum” hefði sér verið sagt að það væri bara gott fyrir þau að skilja, en henni hefði líka verið tilkynnt það strax, að hún fengi ekki barnið heim, þótt X færi að heiman. Þetta hefði A sagt.

Stefnandi Y kvaðst telja að hún og stefnandi X hefðu verið samvinnufús við barnaverndaryfirvöld í máli þessu. Hún kvaðst aðspurð vera tilbúin til að gera meðferðaráætlun með barnaverndaryfirvöldum, ef Z fengi að koma heim, og standa við slíkan samning.  

Vitnið A er félagsmálastjóri stefnda og þar með framkvæmdastjóri félagsmáladeildar og barnaverndarnefndar.

Hún var fyrst spurð um atburði árið 1995, eftir að fram kom kæra á hendur stefnanda X fyrir meint kynferðislegt ofbeldi gagnvart Z, en þá fluttist stefnandi Y með börnin af heimili stefnenda um nokkurra vikna skeið. Hún var spurð hvort hún hefði mælt fyrir um að Y skyldi flytjast af heimili sínu og til móður sinnar. Vitnið kvaðst hafa mælt með því að X flyttist að heiman, að Y vísaði honum af heimilinu, meðan á rannsókn stæði. Aðstæður voru  þannig, sagði vitnið, að X átti ekki fjölskyldu á K og því hentugra að Y færi með börnin tvö til móður sinnar, sem hún hefði gert, í stuttan tíma.

Spurt var og vitnað til framburðar stefnanda Y, hvort vitnið hefði sagt henni að flytjast að heiman. Vitnið: “Þegar það var sýnt að X gæti ekki flutt á neinn annan stað, í samtölum okkar, þá lagði ég að henni að hún flytti til móður sinnar.”

Spurt var hvort vistun barna stefnenda á leikskólum og skóladagvist hefði eingöngu verið fjárhagsstuðningur við fjölskyldu stefnenda. Vitnið neitaði því, þetta væri ekki hugsað sem fjárhagsstuðningur, væri og hefði verið hugsað sem stuðningur við fjölskylduna, svo að hún gæti annast börnin sín betur. Því fylgdi að þetta hefði verið þeim að mestu leyti kostnaðarlaust. Þetta hefði verið hluti af barnaverndarúrræðum, þar af leiðandi þeim að kostnaðarlausu.

Spurt var hvers konar stuðning fjölskylda stefnenda hefði fengið og barnið Z eftir að dómur Hæstaréttar var kveðinn upp 1997. Vitnið sagði að barnaverndarnefnd hefði rætt hvernig eftirliti með fjölskyldunni gæti verið háttað, sbr. dóminn, og það hefði orðið úr að heimilinu hefði verið skipaður tilsjónarmaður. Vitnið sagðist hafa rætt við Y og einnig við X um að tilsjónarmaður kæmi inn á heimilið, félagsráðgjafi. “Þetta var bæði stuðningsúrræði og eftirlitsúrræði. Við ræddum við kennara stúlkunnar, því að þá var hún að byrja í 6 ára bekk, vegna þess að skólayfirvöld, við þurftum að fá þau með okkur í lið til þess að fylgjast með högum telpunnar. Æ bróðir hennar var í heilsdagsvistun á leikskóla, þó svo móðir þeirra, Y, hafi ekki verið í fullri vinnu þá.” Vitnið sagði að í þessu hefði komið fram það tvöfalda hlutverk barnaverndaryfirvalda að vera bæði styðjandi og eftirlitsaðili. Vitnið sagði að stefnendur væri í húsnæði á vegum bæjarins. Þá sagði vitnið að það hefði komið upp í viðræðum hennar og Y, að X hefði hótað henni því, að ef hún samþykkti þennan tilsjónarmann, þá myndi hann henda henni út, því hann væri skrifaður fyrir leigusamningnum. Vitnið kvaðst hafa umsjón með leiguhúsnæði á vegum bæjarins og hefði getað sagt Y að þetta kæmi ekki til. Þau væru í þessari íbúð vegna barnanna ekki síst. Þetta hefði svo endað með því að X og Y komu á fund barnaverndarnefndar, þar sem hann talaði sínu máli og niðurstaðan varð sú að þau samþykktu tilsjónina. Vitnið A kannaðist við, aðspurð, að hún hefði ekki talað við stefnendur bæði, áður en tilsjónin var endanlega ákveðin. Hún hefði talað við Y. Vitnið var beðið um skýringu á því að ekki var rætt við þau bæði áður en tilsjón var ákveðin. Hún sagði að engin ein skýring væri á því. Hún hefði fyrst og fremst átt samvinnu við Y, en ekki við X. Hún hefði metið það svo á þessum tíma að rétt væri að leggja áherslu á að styðja Y til að geta annast Z, þannig að hún hefði fyrst og fremst átt samskipti við hana. Vitnið var spurt hvort ekki hefði borið lögum samkvæmt að hafa samráð við X til þess að skipun tilsjónarmanns væri gild, þar sem hann hefði farið með forsjá barnsins Z. Vitnið sagði að oftast þyrfti ekki úrskurð [barnaverndar]nefndar til þess að tilsjónarmaður færi að vinna með fjölskyldum. Þegar að því hefði komið að tilsjónarmaður hefði ekki verið þeginn, hefðu stefnendur komið á fund nefndarinnar þar sem þetta hefði verið rætt. Þeim hefði þá verið gerð grein fyrir því að úrskurðað yrði um þessa þjónustu og heimilinu þannig skipaður tilsjónarmaður, ef þau væri ekki tilbúin til að þiggja hana.

Vitnið A var spurð hvað tilsjónarmanni hefði verið falið að gera og hvort það hefði verið gert munnlega eða skriflega. Vitnið sagði að það hefði ekki verið gert skriflega. Áður en G hefði byrjað sem tilsjónarmaður hefði hún og vitnið hist og rætt hvert hennar hlutverk væri. Meðan á tilsjóninni stóð hefðu þær hist reglulega til þess að ræða hvernig gengi, hvað væri að gerast. Ekki hefði verið gerður venjulegur ráðningarsamningur heldur hefði hún komið með reikning, “var verktaki hjá okkur í þessu starfi”. Eftir tvo mánuði í starfi hefði tilsjónarmaður skilað stuttri skýrslu og síðan aftur í lokin.

Spurt var vegna hvers tilsjóninni hefði verið hætt í júnímánuði 1998. Vitnið svaraði að það hefði verið vegna þess að viðkomandi starfsmaður hefði farið í annað starf. Þá hefði staðan verið sú að Z hefði verið að fara í heilsdags vistun á sérdeild skóla, Æ hefði verið allan daginn á leikskóla, “og við töldum að það eftirlit sem við þyrftum að hafa með heimilinu, yrðum við að fá í gegnum skólann.” Þetta hefði tekið “dálítið við”. Við sérdeildina hefði verið starfandi sálfræðingur. 

Vitnið A var spurð hvort samskiptin við X hefðu verið stirð. Hún kvaðst ekki vilja segja það.  X hefði verið til samstarfs, alltaf með tímanum. Miðað við aðstæður hefðu samskiptin ekki verið stirð.  

Vitnið sagði að tilsjónarmaðurinn hefði gegnt eftirliti með heimili stefnenda í rúmt ár, þegar Z hefði verið í 6 ára bekk. Þegar á skólaárið hefði liðið hefðu foreldrar hennar tekið ákvörðun um það ásamt skólanum að hún færi í sérdeild, sem væri sérdeild skilgreind fyrir fötluð börn, en inn í hana kæmu einnig börn með félagslega erfiðan bakgrunn. Barnaverndayfirvöld hefðu notað sérdeildina sem stuðningsúrræði við fjölskyldur eða foreldra sem ekki gætu stutt nægilega við bakið á börnunum sínum. Z hefði þá verið komin í þjónustu allan daginn og sonurinn Æ á leikskóla allan daginn.

Spurt var hvort þessi ráðstöfun Z á sérdeild hefði verið að hluta frá barnaverndaryfirvöldum komin. Vitnið kvað nei við því, sagði að barnaverndayfirvöld hefðu ekki haft frumkvæði að þessu. Þetta hefði komið frá skólanum. Reyndar hefði hún, vitnið, vitað af þessu og rætt þetta við tilsjónarmanninn. Þetta hafi verið hluti af þeirri vinnu sem tilsjónarmaðurinn hefði unnið.

Vitnið A kannaðist ekki við að hún hefði komið því inn hjá barninu Z að hún mætti ekki flytjast heim til sín, nema faðir hennar færi af heimilinu, sagði þetta ekki rétt.

Vitnið kannaðist við að X hefði afþakkað sálfræðimeðferð. Hún sagði að í framhaldi af dómi Hæstaréttar hefði hún rætt það í barnaverndarnefndinni, hvað væri til ráða, m.a. hvernig mætti sem best tryggja velferð telpunnar Z. Hún hefði fengið heimild nefndarinnar til að bjóða X á kostnað nefndarinnar að fara í sálfræðiviðtöl. Hún kvaðst hafa boðið X þetta, en hann hefði hafnað því. Barnaverndaryfirvöld hefðu ekki verið í stöðu til að þvinga hann í slík viðtöl.

Vitnið A var spurð hvort stefnendum hefði verið boðin heimilishjálp. Hún kvað já við. Hún kvaðst hafa boðið þeim hana og það hefði verið ítrekað af tilsjónarmanni. Hún kvaðst gera ráð fyrir að heilsugæslan hefði mælt með því líka, því að heilsugæslan hefði rætt það við annan starfsmann barnaverndarnefndar en hana, að það þyrfti að koma stuðningur inn á heimilið, þegar Y átti von á þriðja barni sínu. Stefnendur hefðu afþakkað heimilishjálp.

Spurt var um styrkveitingu til stefnanda X til að hann gæti stundað nám við F. Vitnið sagði að þetta væri “svona hin hliðin á félagsmálaráði eða barnaverndarnefndinni, að nefndin afgreiðir fjárhagsaðstoð til þeirra sem á því þurfa að halda.” Þegar X hefði verið að byrja í fjölbrautaskólanum hefði komið ósk um stuðning við hann til félagsmálaráðs. Það hefði verið samþykkt, þótt hann ætti ekki skýlausan rétt á því. Ákvörðun hefði verið tekin út frá því að þetta væri stuðningur við fjölskylduna að hann menntaðist. Hann hefði verið óvinnufær. Barnaverndarsjónarmið hefðu legið þarna að baki. Nánar spurð um þetta sagði vitnið að umsókn hefði borist frá stefnanda X um fjárhagsaðstoð vegna slyss. Rökin fyrir því að hann fékk aðstoðina hafi verið þau að aðstoðin væri til þess fallin að styrkja fjölskylduna.

Vitnið A var spurð hvort meðferðaráætlanir skv. 19. gr. barnaverndarlaga væru alla jafnan gerðar. “Nei, ekki hjá okkur,” svaraði vitnið og bætti við: ”Ekki þessi formlega áætlun eins og barnaverndarlögnin segja til um. Við erum, kannski því miður, að koma okkur upp þessum meðferðaráætlunum. Við auðvitað erum með okkar dagála og okkar vinnunótur þar sem þau skref sem við tökum eru undirbúin.” Vitnið sagði að barnaverndarnefndin væri látin fylgjast með hverju skrefi, þannig að “málið” væri tekið upp í henni reglulega, þ.e. “þegar svona barnaverndarmál eru í gangi”. Vitnið var þá spurð hvort starfsmenn nefndarinnar gerðu sér einhverja áætlun í sínum vinnugögnum. Hún sagði að það gerðu þeir bæði formlega og óformlega. Starfsmenn væru bara tveir á félagsmáladeildinni [vitnið A og C félagsráðgjafi]. Þær kæmu báðar að barnaverndarmálum sem upp kæmu. Þær hefðu skipt með sér verkum að því er varðaði mál Z. Hún hefði meira verið í því að vera fulltrúi barnaverndaryfirvalda, en C hefði sinnt meira fjárhagsaðstoð.

Vitnið A var spurð hvort gott samráð og samstarf hefði verið við stefnendur, eftir að Z var vistuð utan heimilis. Hún svaraði að umgengni hefði verið ríkuleg meðan telpan var hjá móðurömmu sinni á K frá því í lok janúar fram í júní 1999. Hún hefði reyndar verið ríkulegri en “við vildum”, þ.e. barnaverndaryfirvöld. Foreldrarnir hefðu mikið komið á heimili móðurforeldranna þar sem Z var. Amman hefði rætt það við sig að þetta hefði verið heilmikið álag fyrir hana. Hún hefði m.a. tekið að sér að sjá um að faðirinn væri ekki með telpunni einni. Þetta hefði síðan verið sett í “fastari skorður” og frá því ekki verið til vandræða. Síðan hefði Z farið í sveitina vestur á L. Þá hefði umgengnin engin verið, en foreldrarnir hefðu hringt og ömmurnar á M og á K. Aðspurð sagði vitnið að ekki hefði verið umgengnisbann foreldra við barnið meðan það var í V, en reglur um símhringingar hefðu verið settar á síðari hluta dvalarinnar vegna þess að barnið hefði verið “undir heilmiklu álagi eftir þessar hringingar”, og R húsmóðir í V hefði haft áhyggjur af því hvað farið hefði á milli þeirra í símtölum. Henni hefði fundist að mikið hefði verið hringlað í barninu. R hefði því óskað eftir því að símtöl yrðu sett í fastar skorður. Vitnið sagði að stefnendur hefðu hitt Z einu sinni í viku, eftir að hún kom aftur til K, á heimilinu þar sem hún dvaldist, “eða þau og systkin hennar”. Vitnið A kannaðist við aðspurð að foreldrunum hefði verið tilkynnt að þau mættu ekki sjá barnið eftir mánaðamótin júlí/ágúst. Þeim hefði verið tilkynnt þetta þegar ákveðið hefði verið að Z færi í fóstur og fyrst reynslufóstur til þriggja mánaða. Þeim hefði verið tilkynnt að ekki væri æskilegt að þau hittu telpuna eða hringdu meðan á þessum reynslutíma stæði.

Vitnið A skýrði frá því að athugað hefði verið hvort mögulegt væri að koma Z í fóstur hjá föðurforeldrum hennar á M. Þeirri athugun hefði lyktað með því að föðurforeldrarnir hefðu ekki fengið meðmæli barnaverndaryfirvalda á M til að taka barnið í fóstur. Barnaverndarnefnd K hefði þótt þetta ágætur kostur, ef föðurforeldrarnir hefðu fengið tilskilin meðmæli barnverndaryfirvalda á M. 

Vitnið A var spurð hvort þau stuðningsúrræði sem hún nefndi hefðu verið kynnt fyrir stefnendum sem stuðningsúrræði í skilningi barnaverndarlaga. Hún kvað já við því. Þá var spurt hvort stefnendum hefði verið gerð grein fyrir því hver lagaleg staða þessara stuðningsúrræða væri, að þau gætu orðið grundvöllur forsjársviptingar síðar. Svar: “Ekki að þau gætu orðið grundvöllur forsjársviptingar, nei, því að það var í sjálfu sér ekki inni í myndinni. Þetta var stuðningsúrræði við fjölskylduna, til þess að styðja foreldrana í því hlutverki að annast um börnin sín . . .” Spurt var þá hvort stefnendur hefðu verið látnir skrifa undir, þegar þau þágu aðstoð, að um væri að ræða stuðningsúrræði í skilningi barnaverndarlaga. Vitnið kvað nei við því, það væri ekki viðtekin venja. En þetta hefði verið skýrt fyrir þeim í hvert skipti.

Vitnið A var þá spurð hvort stefnanda Y hefði einhvern tíma verið boðin sálfræðiaðstoð eða einhver persónulegur stuðningur. Hún sagði að persónulegur stuðningur hefði henni verið boðinn gegnum tilsjónarmann, sem hefði verið tilsjónarmaður fyrir fjölskylduna, en ekki síst fyrir Y. Hún kvaðst halda að það hefði verið eitt af meginmarkmiðum tilsjónarmannsins að styrkja og styðja Y. Hún kvaðst sjálf hafa spurt Y að því hvort hún vildi einhverja aðstoð, hefði vísað á heilsugæslulækni og bent á hvar hún gæti leitað aðstoðar, sem hún hefði ekki þegið. 

Spurt var hvort skilgreint hefði verið, þegar tilsjónarmaður var skipaður, hvort hann væri hann væri tilsjónarmaður barns eða fjölskyldu, hvort hann væri persónulegur ráðgjafi eða hvers eðlis tilsjónin væri, sbr. b-lið 21. gr. barnaverndarlaga. Vitnið sagði að hann hefði verið tilsjónarmaður fjölskyldu með mjög víðtækt hlutverk. Stefnendum hefði verið gerð grein fyrir að bæði væri um stuðningsúrræði og eftirlitshlutverk að ræða. Þetta hefði komið mjög skýrt fram á fundi barnaverndarnefndar sem stefnendur hefði bæði sótt.

Spurt var hvort Z hefði verið boðin sálfræðiaðstoð eftir að dómur gekk 1997, eða sérfræðimeðferð. Vitnið neitaði því. Spurt var þá hvort ekki hefði þótt ástæða til þess. Vitnið sagði að Þorgeir Magnússon sálfræðingur hefði talað við telpuna, og svo hefði virst sem hún hefði ekki hlotið alvarlegan skaða, þannig að áhersla hefði verið lögð á að styrkja móðurina. Z hefði alltaf verið heima þegar tilsjónarmaður kom á heimilið. Þannig hefði barnið fengið stuðning.

Vitnið kannaðist við að rétt væri það sem fram kom í skýrslu stefnanda Y að vistun Z í heilsdagsskóla og Æ í leikskóla hefði  verið að hennar frumkvæði en ekki barnaverndaryfirvalda. Y hefði óskað eftir þessu. Nefndin hefði ekki boðið þetta. En þetta hefði þurft að fara gegnum barnaverndarnefndina.

Vitnið sagði aðspurð að stefnendur hefðu verið í húsnæði á vegum félagsmálayfirvalda áður en dómurinn gekk 1997, bætti því síðan við að stefnendur hefðu um langan tíma safnað skuldum vegna húsnæðisins. Samkvæmt húsaleigukerfi bæjarins hefði fyrir löngu átt að segja stefnendum upp og jafnvel bera þau út úr húsnæðinu, en vegna ástæðna fjölskyldunnar hefði það ekki gerst.

Vitnið A var spurð hvort hún teldi enga áhættu af því að hafa tvö yngri börn stefnenda á heimili þeirra. Hún kvaðst hafa haft miklar áhyggjur af þessu og barnaverndarnefnd. Þá var spurt hvers vegna nefndin gerði ekki neitt í því máli. Vitnið sagði að heilmikið þyrfti að koma til að foreldrar yrðu sviptir forsjá. “Nefndin heldur og hefur haldið að sér höndum undir það síðasta vegna þess sem er í gangi núna, þessara málaferla.” Í framhaldi af þessu var vitnið A spurð hvort eitthvað hefði komið fram um það að tvö yngri börnin hefðu sætt kynferðislegi misnotkun. ,,Nei,” sagði vitnið, en aftur á móti hefðu borist tilkynningar varðandi Æ óreglulega frá 1995, þar sem fram kæmi grunur um líkamleg ofbeldi. Þannig hefðu verið hennar fyrstu kynni af fjölskyldu stefnenda, að læknir á sjúkrahúsi K hefði hringt í sig 1995 og óskað eftir því að hún kæmi og ræddi við foreldra Æ, sem þá hefði verið lagður inn á sjúkrahúsið. Það hefði staðið í læknum að útskrifa hann vegna gruns um illa meðferð. Sitt mat hefði þá verið að Æ hefði ekki verið beittur líkamlegu ofbeldi, eftir að hún hefði rætt við foreldra og fleiri aðstandendur. Síðan hefðu komið inn fleiri tilkynningar, m.a. frá starfsmönnum leikskóla, þar sem fram kæmu áhyggjur af umhirðu drengsins. Hún hefði þá kallað foreldrana til og sagt þeim frá tilkynningunni. Niðurstaðan hefði orðið sú að það hefði átt sér skýringu að sá á drengnum, sem hún hefði metið fullgilda. Vitnið sagði að ekki væru skilyrði til að velta fyrir sér forsjársviptingu tveggja yngri barna stefnenda.

Vitnið A var spurð hvort gerður yrði umgengnissamningur á grundvelli 33. gr. barnaverndarlaga, og ef svo yrði, þá hvenær. Hún svaraði að gengið yrði frá slíkum samningi mjög fljótlega eftir að reynslutíma fósturvistar lyki, eða í byrjun nóvember.

Vitnið upplýsti að hún sæti alla fundi barnaverndarnefndar Hún var spurð hvernig úrskurður nefndarinnar frá 25. janúar 2000 hefði verið unninn. Svar: “Þessi úrskurður eru unninn þannig að ég og sitjandi lögmaður í nefndinni, sem er einn af barnaverndarnefndarfulltrúum, D, við vinnum þessa forvinnu, undirbúum úrskurðinn, rökin, og skrifum hann. Áður er nefndin auðvitað búin að ræða stöðu málsins, en lokavinnan er mín og D.” Nánar útlistaði vitnið þetta þannig: “Þegar úrskurðurinn er kveðinn upp þá liggur fyrir rökstuðningur okkar starfsmanna, við erum búin að kynna kynna nefndinni. Mér og D er falið að ganga frá þessu, og það fer inn í nefndina. Þeim er sent það fyrirfram, fyrir fundinn, nefndarmönnum, og nefndin kveður síðan upp sinn úrskurð.”

Vitnið A var að því spurð hvort hún teldi æskilegt eða jafnvel nauðsynlegt að trúnaður ríkti milli starfsmanna barnaverndarnefndar eða félagsmálaráðs og þess fólks sem á að njóta aðstoðar þessara yfirvalda. Svar: “Já, eins og hægt er.” Vitnið sagði nánar spurt að þetta væri æskilegt, en ekki ávallt unnt að koma því við. Vitnið var þá spurt hvort hún teldi að slíkur trúnaður hefði ríkt milli starfsmanna félagsmálaráðs og barnaverndarnefndar, A og C, annars vegar og stefnenda hins vegar. Svar: “Ég held að það hafi á tímabili ríkt trúnaður þar á milli, já.”  Þá var spurt hvort það ætti við báða stefnendur. Vitnið sagði að það ætti fyrst og fremst við um stefnanda Y. Vitnið var þá spurt hvort hún hefði hugleitt hvort æskilegt hefði verið að gera ráðstafanir til að koma á slíkum trúnaði með einhverjum hætti. Svar: “Ég hef nú eflaust hugsað það, en þetta varð niðurstaðan. Þetta form, að við erum bara tvær, við komum að málefnum fjölskyldunnar á mjög margan hátt, ekki bara þetta barnaverndarmál. Við höfum reynt að halda eins góðum tengslum við fjölskylduna, foreldra Z, eins og hægt er miðað við aðstæður  og reynt að þjónusta þau og bjóða þeim þá aðstoð sem hægt er miðað við aðstæður.”

Vitnið Þ sálfræðingur kvaðst fyrir dóminum vera starfsmaður Skólaskrifstofu K. Frammi liggur í málinu stutt greinargerð vitnisins um sálfræðiathugun á Z. Þar segir að athuganir hafi verið gerðar í upphafi árs 1997 vegna gruns um skertan málþroska barnsins. Niðurstöður hafi verið á þann veg að “málþroski mældist slakur á merkingar- og setningarfræðiþáttum en talþáttur nær meðallagi. Málið nýttist Z illa, mikið óöryggi skerti frumkvæði hennar og áræði. Athuganir sýndu röskun á athygli- og einbeitingarþáttum. Á verklegum þáttum greindarprófsins sýndi hún góða úrlausnarhæfni en átti fremur erfitt með fínhreyfiþáttinn.”

Vitnið Þ var spurður út frá nefndri  greinargerð. Hann sagði aðspurður að sálfræðiathuguninni hefði fylgt að Z hefði verið vísað á sérdeild B. Félagsmálastjóri hefði hvatt til þess að barnið færi á sérdeild.

Vitnið sagði að sérdeildin væri rekin af skólanum, skólaskrifstofu. Upphaflega hefði félagsmáladeild bæjarins tekið þátt í kostnaði, en nú heyrði deildin alveg undir skólaskrifstofuna og stjórnunarlega undir skólastjóra B. Sérdeildin væri úrræði fyrir börn sem nýttist síður en öðrum venjuleg bekkjarkennsla. Hún hefði einkum verið í þágu fatlaðra barna. En með kostnaðarþátttöku félagsmálaþjónustunnar hefði verið litið svo á að hægt væri að lengja skólaveru barna upp í 8 tíma, með því að þar væri viss þjónusta að auki, tilsjón.

Vitnið sagði að tilvísun Z á sérdeild hefði af hans hendi verið vegna slaks námsárangurs, en ekki vegna barnaverndar.

Vitnið G er dagmóðir og kvaðst hafa verið það í liðlega 20 ár. Hún hefur verið vistforeldri Z. Barnið sagði hún að hefði komið til sín 6. janúar 2000, en mundi ekki nákvæmlega hvenær hún fór, minnti það hafa verið í ágúst sl.

Vitnið G var spurð hvort Z hefði rætt aðstæður á heimili sínu við hana. Vitnið neitaði þessu. Hún kannaðist þó við að fram hefði komið hjá barninu að til þess að það fengi að koma heim yrði faðir þess að fara af heimilinu. Sagði í fyrstu að hún vissi ekki hvaðan barnið hefði haft þetta. Nánar spurð sagði vitnið G að hún myndi eftir því að barnið hefði nefnt að “konurnar” hefðu sagt þetta. En hún mundi ekki hvaða konur barnið hefði sagt að um væri að ræða. 

Vitnið sagði að samvinna við foreldra barnsins, stefnendur, hefði gengið ágætlega. Þau hefðu bara ákveðið daga til að hittast, einu sinni viku. Umgengnin hefði verið á heimili vitnisins. Vitnið sagði aðspurt að Z hefði ávallt verið glöð að sjá foreldra sína og kannaðist ekki við að hún hefði tekið annað þeirra fram yfir hitt.

Vitnið R er húsmóðir í V […]. Þangað var barninu Z komið til dvalar sumarið 1999.

Í málinu liggur frammi bréf sem vitnið ritaði  [barnaverndarnefnd K] 1. október 1999 um Z. Þar stendur m.a. þetta: “Það kom strax í ljós að hana dreymdi ljóta og erfiða drauma, og hún hefur alltaf sagt okkur frá þeim. Draumarnir eru um það að pabbi hennar komi hingað í V og geri þetta dónalega og vonda við hana. (þetta eru hennar orð)” Spurt var hvort vitnið hefði rætt við barnið um hvað þetta væri. Vitnið sagðist aldrei hafa haft frumkvæði að því að ræða við Z eitt né neitt um þessi mál. En eftir að hana hefði dreymt svona drauma, og yfirleitt við heimalærdóm seinni part dags, þá hefði telpan brotnað niður og farið að segja sér frá hvað hana hefði verið að dreyma. Og eins og komi fram í bréfinu hafi þetta verið draumar sem hún hafi verið hrædd við og hún hafi velt því fyrir sér hvort það gæti gerst að pabbi hennar kæmi í V. Oftar en ekki hafi það tekið drjúgan tíma að útskýra fyrir henni að hún væri örugg “hjá okkur”.

Vitnið R sagði aðspurð að Z hefði ekki sagt henni að hún mætti ekki fara heim til sín fyrr en faðir hennar hefði flust burt af heimilinu, heldur hefði hún sagt sér að hún vildi ekki fara heim fyrr en faðir hennar hefði farið að heiman. Hún hefði sagst vilja fara heim til mömmu sinnar og systkina sinna, en ekki meðan pabbinn væri inni á heimilinu.

Í umræddu bréfi vitnisins segir á einum stað: “Síðast liðinn sunnudag 26.9. þá hringdu þau [stefnendur] og þá spurði Z pabba sinn hvenær hann muni fara [svo] svo að hún komist heim, þá sagði hann að ef hann færi þá myndi hún aldrey [svo] aftur í lífinu sjá hann.” Vitnið R var spurð hvernig hún vissi þetta. Svar: ”Þetta er náttúrlega það sem barnið segir mér.” Spurning: “Sagði barnið þér frá þessu samtali eftir á?” Svar: “Sko, þegar Z talaði í símann, þá sat ég alltaf við hliðina á henni. Ég er ekki með hátalara á símanum, þannig að ég heyri ekki allt sem gerist í símtölum. Þetta segir hún mér sjálf, er mjög niðurbeygð eftir þetta símtal, að pabbi hafi sagt sér það, að ef að hann þyrfti að víkja af heimilinu til þess að hún gæti komið heim, þá fengi hún aldrei að sjá sig aftur. Og þetta orðalag er alfarið frá henni: að sjá sig aldrei aftur í lífinu.” Vitnið sagði að bréfið hefði verið skrifað strax í framhaldi af þessu símtali.

Vitnið sagði að samvinnan við foreldra barnsins hefði gengið vel, það litla sem verið hefði, það hefðu verið símtöl.  Þau hefðu verið nokkuð reglulega, yfirleitt á sunnudögum. Barnið hefði fótbrotnað meðan á dvöl þess stóð, og þá hefðu foreldrar hringt oftar.

Vitnið R var spurð hvort hún hefði menntun á sviði uppeldismála. Hún kvað nei við. Hún sagðist hafa grunnskólapróf, húsmæðraskólapróf og svo bara skóla lífsins. Hún kvaðst vera vistforeldri í sveit og hefði tekið fleiri börn en Z.

Í bréfi vitnisins standa þessi orð: “Við teljum að Z sé ekki að búa til það sem hún hefur sagt okkur um það sem gerðist áður en hún kom hingað til okkar, ef svo væri þá myndi hún ekki vera svona hrædd og óörugg.” Út frá þessu var vitnið R spurð hvort hún teldi útilokað að barnið segði ósatt. Vitnið svaraði að hún teldi að barnið hefði ekki þroska til að “búa þetta til sem hún var að segja mér”.

Vitnið H er umsjónarkennari Z.

Frammi liggur í málinu skjal sem stafar frá vitninu. Það er bréf vitnisins til lögmanns stefnda. Segir þar að Z hafi hitt foreldra sína á skólalóðinni dag einn í maí 2000. Það hafi reynst henni mjög erfitt og hún verið lengi að jafna sig eftir það. Vitnið bar að Z hefði átt mjög erfitt með að skilja við móður sína. Það hefði endað með því að móðirin hefði komið inn með Z, og að lokum hefði þurft að taka barnið af móðurinni. Samkvæmt bréfinu leiddi þetta til þess að foreldrar Z, stefnendur, voru ekki boðuð á skólaslit sérdeildarinnar í maílok 2000, heldur var vistforeldri hennar, G, beðin að koma á skólaslitin.

 X.

Í úrskurði barnaverndarnefndar K frá 25. janúar 2000 segir að nefndin telji  óhjákvæmilegt að svipta stefnendur forsjá dóttur sinnar, Z, “sbr. c-lið 1. mgr. 25. gr. l. nr. 58/1992” Telur nefndin fullreynt að telpunni sé ekki óhætt á heimili foreldra sinna.

Samkvæmt tilvitnuðu lagaákvæði getur barnaverndarnefnd með úrskurði svipt foreldra, annað eða bæði, forsjá barns, ef barninu er misþyrmt, misboðið kynferðislega ellegar það má þola alvarlega andlega eða líkamlega áreitni eða niðurlægingu á heimilinu. Í forsendum fyrir niðurstöðu sinni segir barnaverndarnefndin í úrskurðinum: “Það er álit Bvn. að skýrslur forstöðumanns Barnahússins, bréf hjónanna frá V, svo og sálfræðiathugun Þorgeirs Magnússonar sálfræðings, renni nægilega styrkum stoðum undir frásögn telpunnar um að faðir hennar hafi misboðið henni kynferðislega.”

Svo sem fram kemur hér framar í þessum dómi ritaði Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur, forstöðumaður Barnahúss, tvær skýrslur sem byggðu á 14 viðtölum hennar við barnið Z, eftir að stefnandi X var í annað sinn, 1999, kærður og síðar ákærður fyrir kynferðisbrot gegn þessari dóttur sinnar. Mat Vigdísar er eindregið það að framburður telpunnar hafi verið mjög trúverðugur, bæði fyrir lögreglu og fyrir dómi. Þetta mat Vigdísar er annað en mat fjölskipaðs dóms í málinu nr. S-72/1999. Skýrslur Vigdísar voru ekki lagðar fram í því máli, en hún kom fyrir dóminn sem vitni og lýsti mati sínu á sama veg og fram kemur í skýrslum hennar. Í nefndu sakamáli var stefnandi X ákærður fyrir að hafa í nokkur skipti, þegar hann kyssti stúlkuna Z, sett tungu sína upp í munn hennar. Teknar voru tvær skýrslur af barninu, báðar með aðstoð sérfræðings í Barnahúsi, hin fyrri fyrir lögreglu, en hin síðari fyrir dómi. Um framburð telpunnar í fyrri skýrslunni segir svo í dóminum: “Að mati dómenda rennir sú frásögn barnsins Z, sem hér hefur verið stiklað á, ekki stoðum undir sakargift ákæru.” Um síðari skýrsluna segir í dóminum að hún sé “ekki að mati dómenda vel marktæk; stúlkan átti erfitt með að einbeita sér og var ekki fús til að svara spurningum hins sérhæfða rannsakanda um sakarefnið.” Síðar í forsendum dómsins segir: “Að mati dómenda er framburður stúlkunnar Z fyrir lögreglu og fyrir dómi um kossa ákærða ekki stöðugur. Þetta á við um hvernig ákærði á að hafa kysst hana, en einnig um það, hvar þau voru er kossarnir voru kysstir.”

Í forsendum úrskurðar barnaverndarnefndar er gengið á snið við mat fjölskipaðs dóms á trúverðugleika framburðar barnsins Z. Á þetta reyndar einnig við um úrskurð Barnaverndarráðs Íslands frá 26. apríl 2000. Þar er tekinn upp langur kafli úr skýrslu Vigdísar Erlendsdóttur um mat á trúverðugleika Z, en lítið vikið að mati Héraðsdóms Vesturlands á trúverðugleikanum. Er óhjákvæmilegt að benda á að vinnubrögð þessi geta ekki talist óhlutdræg.

Í málinu nr. S-72/1999 var stefnandi X sýknaður af ákæru um kynferðislega áreitni gegn dóttur sinni, Z. Niðurstaða dómenda var ,, að svo mikill vafi sé á því, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er ákærður fyrir, að óhjákvæmilegt sé að sýkna hann af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991.”  Dóminum var ekki áfrýjað. Hann er endanlegur. Fram hjá niðurstöðu hans verður ekki gengið og ekki þeirri grundvallarreglu íslensks sakamálaréttarfars að sakaður maður skal teljast saklaus uns sekt er sönnuð. Skiptir hér ekki máli þótt dómurinn kveði ekki á um það að ákærði hafi ekki unnið þann verknað sem hann var ákærður fyrir, heldur verður að miða við það að ekki hafi verið færðar fullar sönnur á að stefnandi X hafi misnotað dóttur sína kynferðislega svo sem honum var gefið að sök í hinu síðara kynferðisbrotamáli.  Barnaverndarnefnd stefnda var því óheimilt að svipta stefnendur forsjá Z með skírskotun til c-liðar 1. mgr. 25. gr. barnalaga nr. 58/1992 á þeim grundvelli að sömu sakargiftir hefðu verið nægilega sannaðar.

Niðurstaða barnaverndarnefndarinnar um forsjársviptingu verður heldur ekki, að mati dómenda, byggð á skýrslu Þorgeirs Magnússonar sálfræðings, sbr. vætti hans fyrir dóminum (V. kafli hér að framan, sjá einkum á bls. 15). Þá er það ennfremur mat dómenda að bréf R verði ekki lagt til grundvallar niðurstöðu nefndarinnar, enda ekki faglega unnið. Er í því sambandi rétt að benda á að bréf R og sálfræðiathugun Þorgeirs stangast á í veigamiklu atriði, þ.e. afstöðu barnsins til föður síns.

Með dómi Hæstaréttar, upp kveðnum 6. febrúar 1997, var stefnandi X sakfelldur og dæmdur fyrir kynferðisbrot gegn dóttur sinni, Z. Refsingin var 12 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 5 ár. Í forsendum dómsins segir: ,,Samkvæmt sameiginlegu vottorði barnalæknis og kvensjúkdómalæknis frá 29. desember 1995 var líkamlegt ástand stúlkunnar eðlilegt og telja læknarnir að hún beri engin merki þess að nokkuð hafi hent hana. Samkvæmt framburði Þorgeirs Magnússonar sálfræðings var þetta ekki “atburður sem ónáðaði hana mikið eða olli henni miklum vangaveltum.” Eftir að mál þetta kom upp flutti móðir stúlkunnar í skamman tíma af heimilinu með hana og bróður hennar að tilmælum félagsmálayfirvalda sveitarfélagsins, en frá áramótum 1995/1996 hafa foreldrarnir búið saman án þess að hegðun stúlkunnar beri merki annars en að hún búi við gott atlæti. Hafa viðkomandi yfirvöld haft aðstöðu til að fylgjast með henni ... Með hliðsjón af aðstæðum og tilvísun til framanritaðs um hagi ákærða og dóttur hans þykir mega skilorðsbinda refsingu hans . . ., en telja verður að félagsmála- og skólayfirvöld í viðkomandi sveitarfélagi geti fylgst nægjanlega með heimilinu.”

Hæstaréttardómurinn varð barnaverndarnefnd K ekki tilefni til forsjársviptingar, enda hefði hún verið í ósamræmi við tilvitnuð ummæli dómsins. Dómur þessi getur að mati dómenda þessa máls því heldur ekki nú fremur en þá orðið röksemd fyrir forsjársviptingu samkvæmt c-lið 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga. Ber í þessu sambandi að hafa í huga að í hæstaréttarmálinu var stefnandi X sakfelldur fyrir mun alvarlegra kynferðisbrot (1. mgr. 200. gr. alm. hgl.: “önnur kynferðismök”) en hann var sýknaður af í málinu nr. S-72/1999 (2. mgr. 200. gr. s. l.: “önnur kynferðisleg áreitni”).

Dómendur fallast á það með stefnendum að mál þetta hafi ekki verið nægilega rannsakað þegar barnaverndarnefnd K kvað upp úrskurð sinn. Tvennt skiptir þar mestu máli: a) Sálfræðilega athugun á stefnendum skorti og þar með mat á hæfni þeirra til að hafa forsjá barnsins Z og ala hana upp.  b) Ekki verður talið að barnaverndarnefndin hafi gætt þess nægjanlega að  kynna stefnendum hvað til stóð og gefa þeim kost á að láta í ljós afstöðu sína. Ekki verður af gögnum málsins séð að þau hafi verið boðuð á fund nefndarinnar til að fá þar fram afstöðu þeirra til fyrirhugaðrar forsjársviptingar. Úr hvoru tveggja var bætt í meðferð Barnaverndarráðs.

Í forsendum úrskurðar Barnaverndarráðs Íslands frá 26. apríl 2000 segir að Z hafi “lýst því yfir að hún vilji komast heim til systkina sinna og móður að því tilskildu að faðir flytji að heiman”. Þá er byggt á því mati Vigdísar Erlendsdóttur að trúverðug sé frásögn stúlkunnar af því að faðir hennar hafi misboðið henni kynferðislega. Sem fyrr segir er ekki nefnt mat dómenda í málinu nr. S-72/1999 á trúverðugleika framburðar stúlkunnar. Nefnt er í forsendum úrskurðarins að tilsjón hafi verið höfð með heimili stefnenda frá því í apríl 1997 þar til í júní 1998 og fylgst hafi verið með heimilinu fyrir milligöngu skóla, leikskóla og heilsugæslu. Vitnað er til sálfræðilegrar athugunar Þorgeirs Magnússonar sálfræðings um það hversu lágt sjálfsmat Z hafi, hve lítilþæg hún sé og geri litlar kröfur til umhverfis síns. Síðan segir í forsendunum:

“Ennfremur benda niðurstöður forsjárprófs dr. Gunnars Hrafns á forsjárhæfni Y til þess að lítill sálrænn styrkur hennar og andleg geta komi í veg fyrir að hún geti veitt Z þá vernd og þann stuðning sem hún auðsjáanlega þarfnast. Niðurstöður forsjárprófs dr. Gunnars Hrafns á forsjárhæfni X benda til þess að mikil áhætta felist í því að hann fari með forsjá Z, einkum í ljósi kynferðisbrots hans gegn telpunni sem hann hefur verið dæmdur fyrir, en einnig vegna skorts á innsæi og þekkingu á þroska og hugarfari barna.

Eins og að ofan greinir stendur vilji Z til þess að flytjast aftur á heimili sitt, en að því tilskildu að faðirinn flytti út . . .”

Síðar segir í forsendunum:

,,Barnaverndarráði er ljóst að enginn kostur er góður í máli þessu, en ber sem endranær, að velja það úrræði sem telja verður þjóna hagsmunum stúlkunnar best. Ljóst er að vilji hennar til að vera samvistum við foreldra sína og systkini er vissulega fyrir hendi og einnig er ljóst að hún ber hlýhug til þeirra allra. Hins vegar er jafnljóst af gögnum málsins, m.a. sálfræðilegum athugunum og því sem fram kom á fundi Barnaverndarráðs 5. apríl sl. að mikil áhætta fyrir sálarheill og þroska Z er í því fólgin að hún fari aftur á heimili foreldra sinna þar sem ekki er hægt að treysta því að þar eigi hún það athvarf sem henni er nauðsynlegt. Í ljósi þessa og með skírskotun til allra gagna málsins er það mat Barnaverndarráðs að hagsmunum og þörfum Z sé ekki borgið á heimili foreldra hennar og sé því ekki unnt að beita vægari úrræðum en forsjársviptingu. Því beri að staðfesta hinn kærða úrskurð með vísan til a- og c-liðar 25. gr. [svo] barnaverndarlaga nr. 58/1992.”

Að því er varðar vísan Barnaverndarráðs til c-liðar 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga er ekki ástæða til að fjalla um þann þátt framar en gert var hér að framan í umfjöllum um úrskurð barnaverndarnefndar. En Barnaverndarráð vísar einnig til a-liðar sömu lagagreinar. Verður nú tekið til athugunar hvort úrskurður um forsjársviptingu verður á því ákvæði byggður.

Samkvæmt a-lið 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga getur barnaverndarnefnd með úrskurði svipt foreldra, annað eða bæði, forsjá barns, ef  uppeldi, daglegri umönnun eða samskiptum foreldra við barnið er alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska. Í 2. mgr. sömu lagagreinar segir: ,,Úrskurður um forsjársviptingu skal því aðeins kveðinn upp að ekki sé unnt að beita öðrum aðgerðum til úrbóta skv. 21. gr. og 24. gr. eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án nægilegs árangurs.” Í 21. gr. er lýst stuðningsúrræðum í samvinnu við foreldra, en í 24. gr. úrræðum sem barnaverndarnefnd getur gripið til án samþykkis foreldra.

Í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því sem varð að lögum nr. 58/1992, barnaverndarlögum, segir svo í athugasemdum við 28. gr., sem varð að 25. gr. laganna: ,, Í greininni eru skilyrði forsjársviptingar tæmandi talin og þess freistað að orðalag greinarinnar sé svo leiðbeinandi við mat barnaverndarnefndar og barnaverndarráðs sem kostur er. Nægilegt er að eitt þessara skilyrða sé fyrir hendi til að barnaverndarnefnd sé heimilt að kveða upp slíkan úrskurð. Hann skal þó aðeins kveðinn upp að uppfylltum vissum öðrum skilyrðum. Í fyrsta lagi að ekki sé unnt að beita öðrum aðgerðum til úrbóta, sbr. 2. mgr., t.d. vegna augljósrar vanhæfni foreldra, eða þær hafi verið reyndar án nægilegs árangurs. Í öðru lagi ber nefnd jafnframt að hafa í huga hina almennu reglu sem sett er í 1. og 20. gr., þ.e. að forsjá barns sé að jafnaði best borgið í höndum foreldra. Nefndinni ber að stuðla að stöðugleika og þar með að gera foreldrum kleift að annast barnið. Þessi krafa felur þó ekki í sér að það sé látið víkja sem barni er fyrir bestu. Hafa ber í huga hve djúp tilfinningatengsl foreldra og barna eru. Rof þeirra tengsla geta falið í sér áhættu sem skylt er að meta eins og aðra hættu sem barninu er búin . . .”

Í kæru stefnenda á úrskurði barnaverndarnefndar K til Barnaverndarráðs segir að ,,kæra úrskurðarins byggir fyrst og fremst á því að ákvæðum [svo] 25. gr. laga nr. 58/1992 hafi ekki verið uppfyllt í málinu.”  Síðar í kærunni segir: ,,Ekki er skilgreint með hverjum hætti barnaverndaryfirvöld hafi fullnægt skilyrði 2. mgr. 25. gr. laganna, þ.e. hvort og með hvaða hætti öðrum aðgerðum hafi verið beitt sbr. 21. gr. laganna. Ekki kemur fram mat á því hvort vænta megi að frekari stuðningsúrræði geti borið árangur né á hverju það mat byggi.” Í úrskurði Barnaverndarráðs er tekin afstaða til þessarar málsástæðu stefnenda og henni hafnað, en rökstuðning vantar fyrir þeirri niðurstöðu. Aðeins er lauslega drepið á stuðningsaðgerðir félagsmálayfirvalda, án þess að lagt sé mat á hvort þær hafi verið nógar eða að hvaða gagni þær hafi komið.

Í máli þessu er leitt í ljós með tveimur álitsgerðum dr. Gunnars Hrafns Birgissonar að forsjárhæfni stefnenda er takmörkuð. Um stefnanda X kemst hann þó að þeirri niðurstöðu að hann ætti að geta farið með forsjá barns, ef ekki kæmi það til að hann hefur verið dæmdur fyrir sifjaspell og fimm ára dóttir hans sá mögulega klámmynd hans. Um stefnanda Y kemst hann að þeirri niðurstöðu að undir venjulegum kringumstæðum sé hún fær um að fara með forsjá barna sinna, en núverandi streituálag og bágborin geðheilsa takmarki mjög getu hennar til uppeldis um þessar mundir og þörfin fyrir aðstoð sé mikil. Fyrir dóminum var Gunnar Hrafn  spurður hvort hann teldi, að stefnandi Y hefði staðið betur að vígi og fengið betri niðurstöðu, ef hún hefði fengið sálfræðilega aðstoð og persónulegan stuðning í kjölfar hremminga fjölskyldunnar. Hann kvaðst halda að á því væri ekki vafi. Y hefði verið í mjög mikilli vanlíðan og í þörf fyrir slíka hjálp.

Ekki verður gengið framhjá því áliti sálfræðingsins Gunnars Hrafns að skv. forsjárprófinu, sem hann lagði fyrir stefnanda X, felist í því mikil áhætta að hann fari með forsjá Z. En þá ber að hafa í huga að í því felst einnig áhætta að rjúfa að verulegu leyti tengsl barnsins við fjölskyldu sína, sem það virðist vera nátengt, sbr. álitsgerð Þorgeirs Magnússonar sálfræðings, sbr. og þá meginstefnu barnaverndarlaga að í lengstu lög beri að leysa úr barnaverndarmálum á fjölskyldugrundvelli, sbr. greinargerð með 25. gr. barnaverndarlaganna, sem vitnað var til hér að framan.

Stefnendur og fjölskylda þeirra hafa notið ýmissa úrræða félagsmála- og barnaverndaryfirvalda, svo sem bent er á í úrskurði Barnaverndarráðs. Hér kemur til álita hvort meðalhófs hafi verið gætt, þ.e. hvort fullreynt hafi verið með ýmsum barnaverndarúrræðum skv. 21. og 24. gr. barnaverndarlaga að koma uppeldi, daglegri umönnun eða samskiptum foreldra við barnið í viðunandi horf, sbr. 2. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga. Dómendur fallast á það með stefnendum að svo hafi ekki verið. Kemur þar einkum til eftirfarandi:

Engin heildstæð meðferðaráætlun var gerð, sbr. 19. gr. barnaverndarlaga. Aðgerðir þær og úrræði sem gripið hefur verið til virðast brotakennd og ósamræmd, sum tilkomin fyrir ákvörðun barnaverndarnefndar, önnur fyrir fumkvæði stefnanda Y eða samkvæmt ákvörðun skólayfirvalda (ákvörðun um að Z færi í sérdeild skóla).

Starf tilsjónarmanns, sem hófst í apríl 1997, virðist hafa gefist vel, sbr. einkum aðiljaskýrslu stefnanda Y, þrátt fyrir að honum væri ekki sett erindisbréf og stefnendum virðist ekki hafa verið gerð glögg grein fyrir hvað tilsjónarmaður ætti að gera á heimili þeirra.  Ekki er fram komin viðhlítandi skýring á því hvers vegna tilsjón var hætt eftir 15 mánuði, í júní 1998. Sú skýring A félagsmálastjóra, að vera Z í sérdeild og heils dags vistun bróður hennar, Æ, í leikskóla, hefði átt að taka “dálítið við“ af tilsjóninni, er ekki fullnægjandi nema að hluta.

Vitnið A hefur borið að leitast hafi verið við að styðja og styrkja stefnanda Y í uppeldishlutverkinu.  Sú viðleitni hefur þó ekki, svo séð verði, verið skipulögð eða markviss.  Ætla má, með hliðsjón af skýrslu dr. Gunnars Hrafns Birgissonar og framburði hans hér fyrir dómi, að meiri og markvissari aðgerðir hefðu verið líklegar til að efla stefnanda Y til muna í hlutverki sínu.

Hafa verður í huga að sitthvað bendir til að skort hafi á trúnað milli starfsmanna barnaverndarnefndar og stefnenda, sbr. m.a. ummæli stefnanda Y í skýrslu hennar. Hefur sá trúnaðarbrestur að áliti dómenda torveldað barna­verndaryfirvöldum að einhverju leyti að sinna því ríka eftirliti með heimili stefnenda sem nauðsynlegt er vegna fyrri verknaðar stefnda X gegn Z sem hann var sakfelldur fyrir í margnefndum dómi Hæstaréttar og efla verður enn frekar í samvinnu við stefnendur í tilefni af þeim alvarlegu sakargiftum sem um var fjallað í dómi uppkveðnum hér þann 29. september 1999.   Þrátt fyrir þetta þykir ekki hafa verið sýnt fram á það af hálfu stefnda að það sé fullreynt, og þá að undangenginni gerð virkrar meðferðaráætlunar um stuðning við stefnendur og eftirlit með heimili þeirra, að koma fram í samvinnu við þau nægilegum úrræðum til verndar hagsmunum Z án þess að svipta stefnendur forsjá hennar.  Að þessu athuguðu verður að fallast á kröfur stefnenda um ógildingu úrskurða barnaverndarnefndar stefnda og Barnaverndarráðs um forsjársviptinguna, sbr. 2. mgr. 25.gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992. 

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir dómendum rétt að málskostnaður falli niður. Stefnendur hafa gjafsókn í málinu. Gjafsóknarkostnaður allur greiðist úr ríkissjóði. Hann er þessi: Útlagður kostnaður kr. 15.235; aksturskostnaður kr. 29.612 og málflutningsþóknun lögmanns stefnenda, Valborgar Þ. Snævarr hdl., sem skal vera kr. 460.000 að meðtöldum virðisaukaskatti, samtals kr. 504.847.

Jón Haukur Hauksson hdl. flutti málið fyrir stefnda.

Dóm þennan kveða upp Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari, dómsformaður, og meðdómandinn Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari.  Meðdómandinn Þórkatla Aðalsteinsdóttir sálfræðingur skilar séráliti um niðurstöðu

 

D Ó M S O R Ð

Úr gildi er felldur úrskurður barnaverndarnefndar K, dagsettur 25. janúar 2000, og úrskurður Barnaverndarráðs Íslands, dagsettur 26. apríl 2000. Stefnendum, X og Y, er að nýju falin forsjá dóttur sinnar, Z, […].

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, samtals kr. 504.847, þar með talin þóknun lögmanns stefnenda, Valborgar Þ. Snævarr hdl., kr. 460.000 að meðtöldum virðisaukaskatti.