Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. febrúar 2016 þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Þóknun verjanda sóknaraðila, Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, 148.800 krónur greiðist úr ríkissjóði.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. febrúar 2016.

Með beiðni, dags. 26. janúar 2016, sem barst Héraðsdómi Reykjaness sama dag, hefur Félagsþjónusta B, kt. [...], [...], [...], krafist þess, að A, kt. [...], [...], [...], verði sviptur sjálfræði í tvö ár með vísan til a- og b-liða 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

Í beiðninni kemur fram að varnaraðili hafi verið nauðungarvistaður á bráðageðdeild 32C á Landspítalanum við Hringbraut með samþykki sýslumannsins á höfuðborgarsvæðisins frá 8. janúar sl., sbr. 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og hafi þar sætt þvingaðri lyfjagjöf, sbr. 28. gr. sömu laga.

Fyrir liggi vottorð C, geðlæknis á bráðageðdeild 32C á Landspítala, dags. 25. janúar sl., um að varnaraðili sé að mati læknisins bráðveikur og í brýnni þörf fyrir frekari meðferð. Í vottorðinu komi fram að læknirinn hafi sinnt varnaraðila frá því að hann lagðist sjálfviljugur inn á geðsvið 4. janúar sl. og að án frekari læknismeðferðar stefni varnaraðili heilsu sinni og möguleikum á auknum bata í voða. Þá komi fram í vottorðinu að meðferðaraðilar styðji eindregið framkomna beiðni um sjálfræðissviptingu varnaraðila til tveggja ára. Með vísan til framangreinds og framlagðs vottorðs sé þess krafist að varnaraðili verði sviptur sjálfræði þar sem hann sé ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms og ofnotkunar ávana- og fíkniefna.

Í fyrrgreindu vottorði C geðlæknis á bráðageðdeild 32C á Landspítala- háskólasjúkrahúsi, sem beiðni sóknaraðila byggir á, segir að varnaraðili hafi að áeggjan föður síns leitað til bráðaþjónustu geðsviðs 3. janúar sl. og þá verið metinn með geðrofseinkenni. Hann hafi þá verið nýkominn frá Kaupmannahöfn og búinn að vera í neyslu vímuefna. Hann hafi komið aftur 4. janúar sl. og þá verið lagður sjálfviljugur inn á geðdeild. Við komu á deild hafi hann verið hátt stemmdur og leikið á als oddi. Hann hafi verið talinn undir áhrifum fíkniefna og hafi vímuefni mælst í þvagsýni hans. Þegar vímuáhrifin hafi bráð af honum hafi varnaraðili orðið uppstökkur og lítið viljað við starfsfólk deildarinnar tala. Hafi hann verið ósáttur við að vera lokaður inni og viljað útskrifast. Hann hafi verið nauðungarvistaður í 72 tíma hinn 6. janúar sl. og í kjölfarið nauðungarvistaður með samþykki sýslumanns í 21 sólarhring. Hinn 8. janúar hafi varnaraðili gegn vilja sínum verið sprautaður með geðrofslyfi sem hann hafi svarað vel í fyrri legu.

Í vottorðinu segir að varnaraðili sé með alvarlegan geðsjúkdóm og sé sjúkdómsgreining hans geðklofi. Hann sé ekki með innsæi í veikindi sín og hafi greint frá því í innlögninni að hann sé í sambandi við guð og að hann telji að guð hafi læknað hann í gegnum bænir. Þá hafi hann rætt um að í síðustu innlögn hafi ekki verið um veikindi að ræða hjá sér heldur trúarlega upplifun. Í innlögninni nú hafi og borið á undarlegri hegðun hjá varnaraðila eins og í fyrri legu. Starfsfólk hafi séð varnaraðila tala við sjálfan sig, að hann forðist að stíga á línur eða inn í munstur á gólfi og þá eigi hann til að kveikja þrisvar sinnum á kveikjara áður en hann kveiki í sígarettu o.s.frv., en hann tengi ýmsar tölur við eitthvað ákveðið. Varnaraðili hafi neitað öllum geðrænum einkennum og greint frá því að upplifa einungis jákvæðar tilfinningar.

Í vottorðinu er síðan rakin fyrri saga varnaraðila, en þar kemur fram að varnaraðili eigi að baki nokkrar meðferðir á Vogi og hafi fyrst leitað á bráðaþjónustu geðsviðs árið 2010 vegna geðrofseinkenna. Þá kemur fram að varnaraðili hafi verið í eftirliti hjá D geðlækni frá 2010 til 2014. Þá hafi varnaraðili verið lagður inn á geðdeild um skamma hríð í maí 2014 og því næst lagst inn á deildina 9. september 2014 og í kjölfarið verið nauðungarvistaður og síðan sviptur sjálfræði 9. október 2014 í sex mánuði. Í þeirri legu hafi borið á undarlegri og ofbeldisfullri hegðun hjá varnaraðila, m.a. hafi hann beitt sjúklinga og starfsfólk alvarlegu ofbeldi ásamt því að hafa einu sinni slökkt á sígarettu í lófanum á sér. Þá hafi hann oft kveikt á kveikjara í þrígang, ekki stigið á línur o.s.frv. Varnaraðili hafi verið settur á geðrofslyf í sprautuformi gegn vilja sínum, sem hann hafi svarað vel með tímanum. Hann hafi síðan farið í endurhæfingu á Kleppi sem hafi gengið nokkuð vel. Varnaraðili hafi síðan útskrifast og haldið áfram að sinna meðferð á göngudeild Klepps þar sem hann hafi fengið forðasprautur. Eftir að sjálfræðissvipting varnaraðila hafði runnið sitt skeið á enda hafi hann fljótlega hætt að mæta í eftirlit og lyfjagjöf.

Í samantek vottorðsins segir að varnaraðili sé með greindan geðklofasjúkdóm og hafi lagst inn vegna geðrofseinkenna. Að mati læknis sé hann bráðveikur og í brýnni þörf fyrir frekari meðferð, en hann sé ekki með innsæi í veikindi sín og þörf fyrir lyfjameðferð. Varnaraðili nái góðum bata þegar hann er í stöðugri lyfjameðferð og án vímuefna, en þegar hann er veikur stjórnist atferli hans af ranghugmyndum og þá hafi hann beitt aðra alvarlegu ofbeldi. Í fyrri innlögn hafi hann svarað lyfjameðferð vel, en hafi hætt á lyfjum skömmu eftir að sjálfræðissviptingu lauk. Í vottorðinu segir síðan að það sé mat undirritaðrar að varnaraðili þurfi nauðsynlega á áframhaldandi innlögn og lyfjameðferð að halda til að ná bata og auknu innsæi í ástand sitt. Lyfjameðferð muni leiða til aukins sjúkdómsinnsæis, rénun á geðrofseinkennum og koma í veg fyrir frekara heilsutjón. Áframhaldandi meðferð sé varnaraðila nauðsynleg og án hennar stefni hann heilsu sinni og möguleikum á auknum bata í voða.

Í vottorðinu kemur fram að leitað hafi verið álits geðlæknanna D, E og F, sem áður hafi komið að meðferð varnaraðila á geðdeild Landspítalans.

C geðlæknir gaf skýrslu í gegnum síma fyrir dómi og staðfesti áður greint vottorð sitt, en hún kvaðst hafa annast og borið ábyrgð á meðferð varnaraðila eftir innlögn hans á deild 32C í byrjun janúar sl. Hún staðfesti og að hafa leitað álits hjá D geðlækni, sem annast hafi meðferð varnaraðila á göngudeild áður hann var lagður inn á geðdeild í fyrsta skipti. Þá kvaðst hún hafa leitað álits geðlæknanna E og F sem hafi annast meðferð varnaraðila á deild 32C í fyrri innlögn. Kvaðst hún hafa rætt við þessa lækna um hegðun varnaraðila í fyrri innlögn ásamt því að hafa skoðað sjúkraskrá varnaraðila vegna fyrri meðferða. Hún staðfesti og að F hefði einnig fylgst með meðferð varnaraðila í núverandi innlögn. Aðspurð um hvort hún teldi varnaraðila færan um að ráða persónulegum högum sínum sagði hún að varnaraðili væri ekki með innsæi í sjúkdóm sinn og hefði ekki verið til samvinnu um frekari meðferð. Í innlögninni hefði t.d. þurft að beita þvingaðri lyfjagjöf. Hún kvaðst því ekki telja líklegt að varnaraðili myndi til framtíðar þiggja áframhaldandi lyfjameðferð sjálfviljugur, sem væri varnaraðila þó mjög mikilvæg. Hún sagði að ef varnaraðili næði sér af geðrofseinkennunum ætti hann að geta sinnt vinnu og séð um sig sjálfur, sem hann væri ekki fær um nú. Án lyfjameðferðar yrði varnaraðili enn veikari af sínum geðrofssjúkdómi, þ.e. ranghugmyndir hans myndu aukast og miðað við fyrri sögu væri hætta á að hann yrði ofbeldisfullur. Hún kvaðst telja ólíklegt í ljósi fyrri reynslu að varnaraðili komi til með að ná bata á skemmri tíma en tveimur árum.

F geðlæknir gaf einnig skýrslu í gegnum síma og staðfesti að C geðlæknir hefði leitað álits hjá sér varðandi málefni varnaraðila. Hún sagði að þær ynnu náið saman á deild 32C og kvaðst vitnið hafa komið að meðferð varnaraðila, bæði í núverandi og fyrri innlögn. Vitnið kvaðst ekki telja varnaraðila færan um að ráða persónulegum högum sínum og kvaðst telja alveg nauðsynlegt að hann yrði sviptur sjálfræði og hlyti áfram nauðsynlega læknismeðferð. Hún sagði að í síðustu innlögn hefði varnaraðili komist út úr ranghugmyndaheimi sínum og sýnt áhuga á á meðferð sinni og endurhæfingu og því að koma sér aftur út í lífið. Hún sagði að lyfin væri grunnurinn í meðferðinni og forsenda þess að hægt væri að vinna að endurhæfingu varnaraðila því skyni til að koma honum aftur út í samfélagið. Þegar varnaraðili hefði hætt á lyfjunum síðast hefði hann fljótlega byrjað að veikjast aftur.

D geðlæknir gaf jafnframt skýrslu í gegnum síma og staðfesti að C hefði rætt málefni varnaraðila við sig sem fyrrverandi meðferðarlækni varnaraðila. Þau hefðu verið sammála í mati sínu á varnaraðila og að miðað við ástand varnaraðila nú væri rétt að krefjast sjálfræðissviptingar hans. Hann kvaðst hafa verið með varnaraðila í eftirliti hjá sér á árunum 2010 til 2014, en kvaðst einnig hafa fylgst með meðferð varnaraðila eftir það, án þess þó að hafa komið beinlínis að meðferðinni sjálfri. Kvaðst hann þekkja varnaraðila vel og vita af eigin raun hversu erfitt væri að vinna með varnaraðila nema til kæmi einhvers konar nauðungarmeðferð, þ.e. nauðungarvistun eða svipting sjálfræðis. Hann sagði að varnaraðili væri með geðrofssjúkdóm og fíknivanda og kvaðst geta staðfest að lyfjameðferð og önnur læknismeðferð kæmi klárlega að gagni í hans tilviki.

Í ljósi þess sem að framan er rakið, fyrirliggjandi gagna og fyrri meðferðarsögu varnaraðila telur dómari að sýnt hafi verið fram á að uppfyllt séu skilyrði a- og b-liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 til að unnt sé að fallast á kröfu sóknaraðila í málinu. Verður varnaraðili því sviptur sjálfræði eins og krafist er og nánar greinir í úrskurðarorði.

Allur málskostnaður greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, þar með talin þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Oddgeirs Einarssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 204.600 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ:

Varnaraðili, A, kt. [...], er sviptur sjálfræði í tvö ár frá uppkvaðningu úrskurðarins að telja.

Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Oddgeirs Einarssonar hrl., 204.600 krónur, greiðist úr ríkissjóði.