Miðvikudaginn 16. júní 2010.
Nr. 340/2010.	A (Þórður Bogason hrl.) gegn B og (Guðjón Ólafur Jónsson hrl.) C (Árni Vilhjálmsson hrl.)

Kærumál. Börn. Faðerni. Uppgröftur líks. Mannerfðafræðileg rannsókn.

Fallist var á kröfu um upptöku líks F, með þeim skilyrðum sem sett eru í 2. mgr. 47. gr. og 49. gr. laga nr. 36/1993, og framkvæmd mannerfðafræðilegrar rannsóknar á lífsýnum hans og blóðsýnum úr A og móður hennar, E.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson.

Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um upptöku líkamsleifa ætlaðs föður hennar, F, er hvílir í kirkjugarðinum að [...], og að framkvæmd verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum hans og blóðsýnum sóknaraðila og móður hennar til sönnunar á faðerni  sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hennar verði tekin til greina. Þá krefst hún kærumálskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Til réttargæslu í héraði var stefnt D. Á hendur henni voru ekki gerðar sérstakar kröfur. Hún hefur skilað greinargerð til Hæstaréttar og tekur undir kröfur varnaraðila og krefst kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

Það athugist að E höfðaði mál þetta fyrir hönd sóknaraðila sem er dóttir hennar. Telst sóknaraðili því málsaðili, sbr. 1. mgr. 10. gr. barnalaga.

Mál þetta höfðar sóknaraðili, sem er fædd [...], til viðurkenningar á faðerni sínu. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. barnalaga skal varnaraðili máls vera sá maður eða þeir, sem taldir eru hafa haft samfarir við móður á getnaðartíma barns, en að honum eða þeim látnum má beina máli að lögerfingjum, sem gengju barninu jafnhliða eða næst að erfðum. Sóknaraðili hefur beint máli þessu að varnaraðilum sem erfingjum F. Nú er rekið ágreiningsmál um gildi hjúskapar réttargæslustefndu og F fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.

Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð ný gögn um átta innborganir F inn á bankareikning móður sóknaraðila á [...] að fjárhæð 1.000 til 5.000 evrur í senn á tímabilinu 30. júní 2006 til 16. maí 2007.

Móðir sóknaraðila staðfesti 4. desember 2009 hjá lögbókanda í Reykjavík að F væri faðir sóknaraðila. Hefðu hún og F haft reglulega samfarir á getnaðartíma barnsins. Þá hafa verið lagðar fram yfirlýsingar vitna, vottaðar af lögbókanda í [...], um samband þeirra. Telja verður að uppfyllt séu skilyrði 15. gr., sbr. 2. mgr. 10. gr., barnalaga fyrir að mannerfðafræðileg rannsókn megi fara fram til sönnunarfærslu vegna kröfu sóknaraðila.

Staðreynt hefur verið að ekki er unnt að framkvæma aðrar rannsóknir til að skera úr um faðerni barnsins en með lífsýnum úr F og að þau verði ekki fengin nema úr líkamsleifum hans. Til þess að afla lífsýnis úr honum er óhjákvæmilegt að grafa upp lík hans, sbr. 48. gr. laga nr. 36/1993 um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Þegar litið er til þeirra ríku hagsmuna sem barn hefur af því að fá skorið úr faðerni sínu má ljóst vera að sýna verður fram á að aðrir ríkari hagsmunir ráði því að slíkri sönnunarfærslu verði hafnað. Telja verður að hagsmunir barnsins séu ríkari friðhelgi grafreits, sbr. 6. gr. laga nr. 36/1993. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila um upptöku líks F, er hvílir í kirkjugarðinum að [...], með þeim skilyrðum sem sett eru í 2. mgr. 47. gr. og 49. gr. laga nr. 36/1993, og um að framkvæmd verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum hans og blóðsýnum, sem tekin hafa verið úr sóknaraðila og móður hennar.

Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir, en milli sóknaraðila og réttargæslustefndu fellur hann niður.

Dómsorð:

Heimil er upptaka líks F, er hvílir í kirkjugarðinum að [...], með þeim skilyrðum sem sett eru í 2. mgr. 47. gr. og 49. gr. laga nr. 36/1993 um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, svo og framkvæmd mannerfðafræðilegrar rannsóknar á lífsýnum hans og blóðsýnum sem tekin hafa verið úr sóknaraðila, A, og móður hennar, E.

Varnaraðilar, B og C, greiði sóknaraðila óskipt 200.000 krónur í kærumálskostnað.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2010.

Með stefnu, birtri 15. desember 2009, höfðaði E, fyrir hönd ólögráða dóttur sinnar, A, fæddri [...] [...], búsettri á [...], mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur gegn B, til heimilis að [...], [...] og C, til heimilis að [...], [...], og til réttargæslu D, búsettri í [...], með kröfu um viðurkenningu á faðerni A.

Í þessum þætti málsins er tekin til úrskurðar krafa stefnanda um upptöku líkamsleifa F og mannerfðafræðilegrar rannsóknar, en krafan var tekin til úrskurðar 27. maí sl.

Stefnandi, E, f.h. ólögráða dóttur sinnar, A, krefst þess að dómari úrskurði að upptaka líkamsleifa ætlaðs föður hennar, F, er hvílir í kirkjugarðinum að [...], [...], fari fram og að framkvæmd verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum hans og blóðsýnum sem tekin voru úr A og móður hennar E, til mannerfðafræðilegra rannsókna til sönnunar á faðerni A.

Þá er þess krafist að málskostnaður stefnanda vegna þessa þáttar málsins, þar með talinn kostnaður við öflun og framkvæmd mannerfðafræðilegra rannsókna og annarra sérfræðiskýrslna, verði greiddur úr ríkissjóði.

Stefndu, B og C, krefjast þess aðallega að öllum kröfum stefnanda verði hafnað, til vara að öllum kröfum stefnanda verði hafnað að svo stöddu. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati réttarins.

Réttargæslustefndi D gerir ekki sjálfstæðar kröfur, enda er engum kröfum beint að honum. Þó krefst réttargæslustefndi málskostnaðar úr hendi stefnenda að skaðlausu.

Með bréfi dómara málsins, dags. 8. mars 2010, var þess farið á leit við Rannsóknarstofu háskólans í meinafræðum að framkvæmd yrði mannerfðafræðileg rannsókn til könnunar á faðerni stúlkunnar E, fæddri [...] [...] í [...] á [...]. Í umræddu bréfi var beðið um að kannað yrði hvort F, kt. [...], sem lést hinn [...] [...], væri faðir stúlkunnar. Á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, mánudaginn 22. mars 2010, lagði dómari fram bréf frá Rannsóknarstofu í réttarlæknisfræði. Í bréfinu kom fram að til að mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum úr framangreindum aðilum gæti farið fram þyrfti að vera til lífsýni úr þeim látna en slíkt lífsýni væri ekki til í lífsýnasafni Rannsóknarstofu í meinafræði.

Hinn 16. apríl sl. lagði stefnandi fram dskj. 27 sem er krafa málsins. Í ljósi þess hve sérstök krafan er óskuðu lögmenn stefndu og réttargæslustefnda eftir að leggja fram greinargerðir og var það gert 7. maí sl. Hinn 17. maí sl. gafst lögmönnum tækifæri á að tjá sig um kröfuna. Í upphafi seinni ræðu lögmanns stefnanda dró hann kröfu sína til baka.

Með bréfi dómara málsins, dags. 17. maí 2010, var þeirri fyrirspurn nú beint til Rannsóknarstofu háskólans í meinafræðum hvort unnt væri með rannsókn á blóði úr stefnanda og dóttur hennar að leiða líkur að því með vissu að faðir A kunni að vera af [...] ([...]) uppruna eða ekki. Og ef svo væri að slík rannsókn yrði framkvæmd. Í svarbréfi rannsóknarstofunnar frá 20. maí sl. kom fram að ekki væri hægt að framkvæma umbeðna rannsókn. Þá kom fram að ef F ætti alsystkini eða foreldra á lífi sem vildu gefa blóðsýni í rannsóknina væri hægt að staðfesta eða vefengja faðernið.

Við fyrirtöku málsins 27. maí sl. lagði lögmaður stefnanda kröfu sína á dskj. 27 fram að nýju og gafst lögmönnum tækifæri á því að tjá sig um hana.

          Ágreiningsefni

Hinn [...], árið [...], fæddist á [...] spítalanum [...] í [...] á [...], telpan A. Mál þetta lýtur að feðrun hennar, en móðir hennar heldur því fram að F sé faðir hennar. Eins og að framan greinir eru ekki til lífsýni úr hinum ætlaða föður og er því krafa þessi sett fram.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir mál sitt á því að F sé án nokkurs vafa faðir barnsins A og hún eigi því kröfu á að fá faðernið viðurkennt með dómi, sbr. ákvæði barnalaga, nr. 76/2003, sérstaklega II. kafla laganna. Um lögsögu dómstólsins og varnarþing málsins er vísað til 8. og 9. gr. barnalaga þar sem málið er höfðað á varnarþingi dánarbús föður. Málskostnaðarkröfu sína styður stefnandi við 11. gr. barnalaga, með vísan til 8. gr. sömu laga, þar sem fram kemur í 2. mgr. 8. gr. að leysa skuli úr máli, sem rekið er á grundvelli ákvæðisins, eftir íslenskum lögum. Þar sem dánarbú föður er til skiptana hér á landi, samkvæmt 8. gr. laganna, og F var íslenskur ríkisborgari, heyrir faðernismál þetta undir lögsögu íslenskra dómstóla. Með hliðsjón af 11. gr. barnalaganna eru það fyrst og fremst hinir ríku hagsmunir barns af því að vera rétt feðrað sem hafðir eru að leiðarljósi þegar mælt er fyrir um greiðslu málskostnaðar úr ríkissjóði í faðernismáli og þykir eðlilegt að ávallt sé tryggt að barn þurfi ekki að bera kostnað vegna slíks máls. Í máli sem þessu, þar sem móðir A höfðar málið fyrir hennar hönd, fer um greiðslu málskostnaðar samkvæmt framangreindu ákvæði 11. gr. barnalaga eins og skýrt kemur fram í lögskýringargögnum (frv. til barnalaga, um 11. gr., þskj. 181, 180. mál á 128. löggjafarþingi).

Stefnandi styður mál sitt með þeim rökum að hún hafi eingöngu haft samfarir við F á getnaðartíma barnsins A og hljóti hann því að vera faðir þess. Hefur stefnandi staðfest í viðurvist lögbókanda hjá Sýslumanninum í Reykjavík, hinn 4. desember sl., að F sé faðir barnsins og að um aðra aðila sé ekki að ræða þar sem stefnandi átti ekki kynferðislegt samneyti við aðra karlmenn á getnaðartíma barnsins. Þá hafði F reglulegt samband við barnið á meðan hann lifði og sendi því reglulegan framfærslueyri sem nam 1.000 til 5.000 evrum á mánuði.

Mæðgurnar komu hingað til lands í fyrsta sinn í [...] árið [...] og með þeim í för var fóstra A, G, sem jafnframt er frænka E. Þær dvöldust hér á landi í íbúð F að [...] í meira eða minna 2 vikur. Vinur F, H aðstoðaði við að útvega mæðgunum og G vegabréfsáritun í gegnum norska sendiráðið í [...] á [...] og Útlendingastofnun. Í tölvupóstsamskiptum milli Útlendingastofnunar og norska sendiráðsins á [...], dags. 7.7.[...], kemur skýrt fram að umsóknin sé vegna dóttur F.

Samkvæmt framangreindri málsástæðu eru því allar líkur á því að F sé faðir stúlkunnar A og engin gögn hafi verið lögð fram sem afsanni það.

Þá styður stefnandi kröfu sína, um að mannerfðafræðileg rannsókn fari fram á líkamsleifum hins látna, F, og blóðsýnum úr A, við 15. gr. barnalaga. Þar sem lífsýni úr hinum látna eru ekki til í lífsýnasafni Rannsóknarstofu í meinafræði gerir stefnandi þá kröfu, að dómari úrskurði um að mannerfðafræðileg rannsókn fari fram og að upptaka líks, samkvæmt úrskurðarorði, fari fram eftir því sem þar greinir, sbr. 48. gr. laga nr. 36/1993, um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu.

Hinn [...] [...] barst forseta Alþingis beiðni um aðstoð íslenskra stjórnvalda frá F, sem þá var í varðhaldi í [...]. Hinn [...] [...] veitti Alþingi síðan F íslenskan ríkisborgararétt. F var þá þar með orðinn hluti af íslensku samfélagi þar sem hann átti réttindi og bar skyldur og var undir lögsögu og vernd íslenska ríkisins. Með því að veita F íslenskan ríkisborgararétt verður þaðan í frá enginn greinarmunur gerður á réttindum hans og annarra Íslendinga og afkomendur hans tengjast landi og þjóð og eiga réttindi að íslenskum lögum, jafnvel þótt þeir hafi annað ríkisfang.

Að lokum vekur stefnandi athygli á því að allar aðstæður hafi verið sérkennilegar varðandi greftrun F en hann lést hinn [...] [...]. Full vitneskja var um tilvist A og mátti öðrum aðstandendum vera ljóst að hún ætti lögmætar kröfur, bæði til viðurkenningar á faðerni og eins vegna erfðamála. Þeim sem stóðu að útför F var í lófa lagið að tryggja að til væru lífsýni úr honum, áður en hann var jarðsettur í miklum flýti og í svo mikilli kyrrþey að hans helsta velgjörðarmanni, H, var ekki einu sinni gert kleift að vera viðstaddur útförina. Auka þessar aðstæður enn á réttmæti kröfu stefnanda.

Í ljósi þess að engin lífsýni eru til í lífsýnasafni Rannsóknarstofu í meinafræði, er stefnanda nauðugur einn sá kostur að krefjast upptöku líkamsleifa F og þess að framkvæmd verði mannerfðafræðileg rannsókn til stuðnings og sönnunar kröfu sinni f.h. ólögráða dóttur sinnar þess efnis að A fái faðerni sitt viðurkennt, sbr. II. kafla barnalaga, nr. 76/2003, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944 og sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994.

Málsástæður og lagarök stefndu

Í fyrsta lagi telja stefndu að stefnandi hafi ekki leitt líkur að því að hinn látni sé faðir A og er vísað til greinargerðar stefndu um það. Barnið er ófeðrað og hefur stefnandi, hvorki við fæðingu barnsins né síðar, fyrr en eftir andlát F, talið hann geta verið föður barnsins. Í öllu falli verður ekki séð að stefnandi hafi lýst því yfir við þar til bær yfirvöld eða dómstóla í heimalandi sínu að hinn látni væri faðir barnsins. Þá hafa engin gögn verið lögð fram, sem benda til þess að hinn látni hafi haft samfarir við stefnanda á getnaðartíma barnsins. Eru því engin efni til sem mæla fyrir um nefnda mannfræðirannsókn og því síður um að fram fari ,,upptaka líkamsleifa“ hins látna.

Að mati stefndu verður að gera ríkar kröfur til þess að sýnt sé fram á líkindi á ætluðum samförum á getnaðartíma áður en tekin er ákvörðun um mannerfðafræðilegar rannsóknir. Á slíkt enn frekar við þegar raska þarf grafhelgi manna til að nálgast lífsýni. Verður þá að gera enn ríkari kröfur til líkinda samkvæmt framansögðu áður en svo viðurhlutamikil ákvörðun er tekin. Verður og að virða rétt hins látna til að hvíla í friði.

Í öðru lagi telja stefndu að ekki sé þörf á að grafa upp líkamsleifar hins látna,

jafnvel þótt talið yrði að stefnandi hafi leitt nægilegar líkur að því að F heitinn væri faðir A. 

Stefndu benda í fyrsta lagi á í þessu sambandi að með mannerfðafræðilegri rannsókn á A sé unnt að útiloka að faðir hennar sé [...] eða [...], enda sé samsetning erfðamengis manna af þeim uppruna önnur en [...]manna. Telja stefndu eðlilegt að þetta verði fyrsta stig mannerfðafræðilegra rannsókna í máli þessu, enda gæti slíkt útilokað þá þegar að F væri faðir barnsins.

Í öðru lagi telja stefndu að gera megi mannfræðilega rannsókn á ætluðum skyldleika dóttur stefnanda og þeim sjálfum, en þeir eru systursynir F heitins. Með rannsókn á a.m.k. 50 erfðamörkum úr sýnum af A og stefndu mætti komast að því hvort þau séu náskyld eða ekki. Sé því ekki þörf á, a.m.k. ekki að svo stöddu, að verða við kröfu stefnanda um upptöku líkamsleifa F.

Með vísan til framanritaðs verður að hafna kröfu stefnanda, enda beinist hún eingöngu að upptöku líkamsleifa hins látna og mannerfðafræðilegri rannsókn af sýnum úr honum og dóttur stefnanda. 

Til vara krefjast stefndu þess, að fyrrgreindri kröfu stefnanda verði hafnað að svo stöddu. Verði talið að stefnandi eigi réttmæta kröfu á að mannerfðafræðileg rannsókn fari fram, verður að gera þá kröfu til stefnanda að sýnt hafi verið fram á með öðrum rannsóknum að einhver líkindi séu til þess að hinn látni sé faðir A, áður en kveðinn er upp úrskurður um að raska grafhelgi hans. Verður því í öllu falli að hafna kröfunni að svo stöddu, þar til fyrir liggur hvort raunverulegt tilefni geti verið til að bera saman lífsýni úr F heitnum og A.

Um lagarök vísa stefndu til ákvæða II. kafla barnalaga nr. 76, 2003 og VI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991.

Málsástæður og lagarök réttargæslustefnda

Í upphafi tekur réttargæslustefndi fram að hann gerir ekki sjálfstæðar kröfur í málinu, enda er engum kröfum beint að honum. Hins vegar telur réttargæslustefndi rétt að koma sjónarmiðum sínum, málsstæðum og lagarökum að, hvað varðar kröfu stefnanda um upptöku líkamsleifa F, sem hvílir í kirkjugarðinum að [...], [...], og að framkvæmd verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum hans og blóðsýnum stefnanda og dóttur hennar.

1.                   Krafa um mannerfðafræðilega rannsókn

1.1.               Krafa um yfirlýsingar aðila og/eða vitna

Í málinu hefur stefnandi (E) leitast við að leiða líkur að því að F sé faðir dóttur hennar, A, með ýmsum skjölum.

Stefnandi hefur þar á meðal lagt fram nokkrar skriflegar aðila- og vitnaskýrslur, ásamt þýðingum, sbr. dskj. nr. 5, 6, 6a, 7-10, 32-35. Réttargæslustefndi bendir á að engir þeir aðilar né vitni, sem slíkar yfirlýsingar hafa gefið, hafi verið færð fyrir dóm til skýrslutöku. Hvorki réttargæslustefndi né stefndi hafa því átt þess kost að leggja spurningar fyrir framangreinda aðila.

Réttargæslustefndi bendir á að engar teljandi reglur eru í lögum um meðferð einkamála um það hvers konar skjöl eigi með réttu að koma fram í máli sem sönnunargögn. Helstu takmarkanir á þessu frelsi eru hins vegar talin taka til tilvika þar sem reynt er ranglega að nota framlögð skjöl, t.d. í tilgangi sem annars konar sönnunargögnum er ætlað að þjóna, svo sem vitnaskýrslum. Réttargæslustefndi telur sönnunargildi framangreindra skjala því lítið sem ekkert.

Réttargæslustefndi gerir athugasemdir við það að fyrrgreind framlögð skjöl á ensku eru mörg hver ekki þýdd af löggiltum skjalaþýðanda, heldur eru þau í, eins og nefnt er, „óstaðfestri þýðingu“. Rýrir slíkt enn sönnunargildi umræddra skjala.

Réttargæslustefndi telur í þessu samhengi þá rétt að nefna að í skriflegum vitnaskýrslum meints bróður og frænku stefnanda, sbr. dskj. 32-35, kemur ekkert fram um að stefnandi og F hafi verið í sambandi á þeim tíma sem getnaður átti sér stað, heldur er einungis borið um atvik eftir getnað dóttur stefnanda. Í skjölunum kemur ekkert fram um að stefnandi hafi ekki verið með öðrum mönnum á getnaðartíma dóttur stefnanda, og gildir það sama um dskj. 7-10 og 32-25. Sú fullyrðing styðst eingöngu við yfirlýsingar stefnanda sjálfs.

1.2.               Fæðingarvottorð

Réttargæslustefndi bendir á að hvorki fæðingar- né skírnarvottorð dóttur stefnanda ber með sér hver sé faðir A.

Réttargæslustefndi bendir á að engin gögn hafi verið lögð fram sem geri það líklegt að F hafi beðið um að fæðingarvottorð A væri skráð á ákveðinn hátt. Sönnunarbyrði um það hvílir alfarið á stefnanda.

Frásagnir stefnanda sjálfs um það hvað F eigi að hafa sagt á sínum tíma hefur ekkert gildi í þessu sambandi, enda verður að hafa í huga að um sé að ræða frásagnir aðila málsins, sem hafi auk þess ríka fjárhagslega hagsmuni af því að barnið A teljist dóttir F.

1.3.               Afstaða F

Ekkert liggur fyrir í málinu að F hafi lýst fyrir yfirvöldum eða dómi að dóttir stefnanda, A, væri dóttir sín. Ekkert liggur heldur fyrir í málinu að hann hafi talið svo vera.

F, sem var einstaklega nákvæmur maður, hafði aldrei minnst á það við réttargæslustefnda að hann ætti barn með stefnanda. Var réttargæslustefndi þó sambýliskona hans um margra ára skeið og hans nánasti vinur og trúnaðarmaður síðustu árin. 

Hafði F heldur ekki hlutast til um að gera erfðaskrá eða aðrar ráðstafanir þar sem mælt væri fyrir um arfshlut dóttur stefnanda. Þetta háttalag F verður að telja í verulegu ósamræmi við fullyrðingar stefnanda um feðrun barns hennar og náið samband hennar og F.

1.4.               Umsókn stefnanda um leyfi til að ferðast til Íslands [...]

Lögð hafa verið fram gögn er lúta að umsókn stefnanda og dóttur hennar, A, um leyfi til að ferðast til Íslands sumarið [...].

Leyfisumsókn stefnanda er dagsett 19. maí [...]. Vekur athygli að í þeirri umsókn tilgreinir stefnandi nafn bróður síns annað en það sem fram kemur í skriflegri vitnaskýrslu hans (þýðing dskj. 32). Jafnframt er frænka stefnanda, en skrifleg vitnaskýrsla hennar var lögð fram (þýðing dskj. 34), sögð systir stefnanda. Í umsókn þessari kemur ekkert fram um faðerni A heldur allt merkt með „N/A“.

Af tilefni þessarar umsóknar óskaði Útlendingastofnun eftir frekari gögnum frá norska sendiráðinu á [...], m.a. um faðerni A. Í svarbréfi sendiráðsins, kemur fram að misræmi hafi verið í frásögn stefnanda um faðerni dóttur sinnar. Í fyrsta viðtalinu hafi stefnandi haldið fram að faðir barnsins væri óþekktur. Á bls. 3 í skjalinu er að finna eiðsvarna yfirlýsingu frá [...] [...] þar sem stefnandi kveður föður dóttur sinnar hafa yfirgefið þær án þess að hafa neinar áhyggjur af velferð þeirra. Verður að telja þetta ósamræmi rýra enn frekar sönnunargildi eiðsvarinna yfirlýsinga stefnanda sem lagðar hafa verið fram í málinu.

Að síðustu hafnar réttargæsluaðili að dskj. 40 hafi nokkra þýðingu í málinu. Ekki er með neinum hætti unnt að sjá á hverju sú afstaða Útlendingastofnunar byggist að F sé faðir dóttur stefnanda.

---

Í ljósi alls framangreinds telur réttargæslustefndi að stefnandi hafi ekkert fært fram, hvorki með gögnum né öðru, til stuðnings því að uppfyllt gæti verið meginskilyrði 2. mgr. 10. gr. barnalaga fyrir málsókn þessari. Mannerfðafræðileg rannsókn samkvæmt 15. gr. barnalaga getur farið fram til að leita sönnunar í dómsmáli, sem rekið er um faðerni barns. Þeirri heimild verður, eðli málsins samkvæmt, ekki beitt nema fyrir hendi séu þau grundvallarskilyrði fyrir höfðun faðernismáls, sem skortir hér á samkvæmt framansögðu.

Af málsástæðum réttargæslustefnda sem tilgreindar eru í köflum 1.1 - 1.4 hér að framanverðu telur réttargæslustefndi því leiða að ekkert tilefni er til að verða við kröfum stefnanda í máli þessu. Því beri þegar að hafna kröfu hans um mannerfðafræðilega rannsókn.

1.5.               Grafarhelgi

Réttargæslustefndi bendir einnig á að mál þetta lýtur ekki að öflun sönnunargagna sem auðvelt er að afla, heldur leiðir það til sérstakrar íþyngingar fyrir réttargæslustefnda og aðra ástvini F.

Samkvæmt 6. gr. laga um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu nr. 36/1993 eru kirkjugarðar og grafreitir friðhelgir. Röskun grafarhelgi er jafnframt refsiverður verknaður samkvæmt 124. gr. hegningarlaga nr. 19/1940. Þessar lögmæltu reglur eru öðru fremur settar í því skyni að réttur hinna liðnu til fá að hvíla með sæmd sé ekki fótum troðinn. Þannig er unnt að sporna við því að minning hinna látnu verði vanvirt með hegðun sem er ósæmileg eða óþörf. Látnir geta ekki varist gerða lifenda og eru varnarlausir gagnvart framferði manna sem rjúfa friðhelgi þeirra.

F var heimsfrægur [...] í [...]. Þrátt fyrir frægð sína er ljóst að í lifanda lífi var honum sérstaklega annt um friðhelgi sína og einkalífs síns. Réttargæslustefnda, ekkju F, er jafnframt sérstaklega annt um að grafarhelgi hans verði ekki raskað. Varast ber að gera lítið úr því sem öðrum er heilagt og hugstætt, nema brýnir hagsmunir liggi því að baki.

Réttargæslustefndi tekur undir þau sjónarmið að barn eigi ríka hagsmuni af því að vera feðrað og mikilvægi þess að sannleikur um slíkt sé leiddur í ljós. Í máli þessu hefur stefnandi hins vegar hvorki lagt fram nein skjalleg gögn né leitt fram vitni sem stutt geta kröfur hans. Af framlögðum skjölum verður ekkert ráðið um að dóttir stefnanda, A, sé jafnframt dóttir F heitins. Réttargæslustefndi hefur þá ríka hagsmuni af því að slíkri sönnunarfærslu sem hér um ræðir verði hafnað. Réttargæslustefndi telur ekki tækt að sögusagnir einar nægi til þess að fallast megi á kröfu stefnanda um að fram fari mannerfðafræðileg rannsókn. Krafa réttargæslustefnda er að þessu sögðu sú að leiði látins eiginmanns hennar, F, verði látið í friði og ró hans ekki raskað að óþörfu.   

Með vísan til alls framangreinds, byggir réttargæslustefndi á að hafna beri kröfu stefnanda um mannerfðafræðilega rannsókn á lífsýnum F og blóðsýnum er tekin voru úr stefnanda og dóttur hennar. Þá byggir réttargæslustefndi á að hafna beri kröfu stefnanda um upptöku líkamsleifa F í því skyni.

2.                   Aðild

Réttargæslustefnda þykir jafnframt rétt að árétta að í málinu neytir stefnandi heimildar, sem móður barns er veitt með 2. málslið 2. mgr. 10. gr. barnalaga nr. 76/2003 til að höfða dómsmál um faðerni barns síns. Þegar það er gert gildir sú regla samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar að varnaraðili máls skuli vera sá maður eða þeir, sem taldir eru hafa haft samfarir við móður á getnaðartíma barns, en að honum eða þeim látnum megi beina máli að lögerfingjum sem gengju barninu jafnhliða eða næst að erfðum. Réttargæslustefndi áréttar að hann sé maki hins látna F. Því sé hann, samkvæmt 4. tl. 1. gr. erfðalaga nr. 8/1962 lögerfingi hans. Í málinu hefur réttargæslustefnda hins vegar einungis verið stefnt til réttargæslu.

Réttargæslustefndi áréttar einnig að skiptastjóri dánarbús F hafi í samræmi við 3. mgr. 53. gr., sbr. 122. gr. skiptalaga nr. 20/1991, beint kröfu um úrlausn ágreinings við opinber skipti á dánarbúinu til Héraðsdóms Reykjavíkur hvað varðar lögmæti hjúskapar réttargæslustefnda og F heitins. Hyggst réttargæslustefndi sýna fram á að hjúskapurinn sé gildur að íslenskum lögum með gögnum. Takist sú sönnun, eins og allar líkur standi til, telur réttargæslustefndi mál þetta jafnframt ónýtt þar sem réttargæslustefnda hefur ekki verið stefnt inn í málið sem aðila í samræmi við ákvæði einkamálalaga.

Vísað er til meginreglna íslensks réttar um sönnunarbyrði, til 2. mgr. 10. gr., 15. gr. og 17. gr. barnalaga nr. 76/2003, 4. tl. 1. gr. erfðalaga nr. 8/1962, 2. mgr. 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og 6. gr. laga um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu nr. 36/1993. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt við lög nr. 50/1988.

Niðurstaða

Í málinu gerir stefnandi kröfu, fyrir hönd dóttur sinnar, um að líkamsleifar F, er hvílir í kirkjugarðinum að [...], [...], verði grafnar upp og að framkvæmd verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum hans og blóðsýnum sem tekin voru úr A og móður hennar E, til mannerfðafræðilegra rannsókna til sönnunar á faðerni A.

Dóttir stefnanda er fædd í [...] [...] og ætlaður faðir hennar deyr [...]  [...]. Stefnandi hafði því nægan tíma til að fá staðfestingu á faðerni dóttur sinnar. Samkvæmt 6. gr. laga um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu nr. 36/1993 eru kirkjugarðar og grafreitir friðhelgir. Í ljósi þess verður að gera mjög ríkar kröfur til stefnanda að hún geri líklegt að F sé faðir dóttur sinnar.

Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að hún hafi ekki haft samfarir við aðra en F á getnaðartíma barnsins. Hér er einungis um fullyrðingu stefnanda að ræða og í henni felst engin sönnun.

Í öðru lagi bendir stefnandi á að hún hafi staðfest, í viðurvist lögbókanda hjá Sýslumanninum í Reykjavík, hinn 4. desember sl., að F sé faðir barnsins og að um aðra aðila sé ekki að ræða. Hér er að líta til þess að stefnandi hefur hvorki gefið upp faðerni dóttur sinnar á fæðingar- né skírnarvottorði og hefur orðið missaga um faðernið, sbr. svarbréf norska sendiráðsins frá [...] [...]. Þar kemur fram að misræmi hafi verið í frásögn stefnanda um faðerni dóttur sinnar. Í fyrsta viðtalinu hafi stefnandi haldið fram að faðir barnsins væri óþekktur. Á bls. 3 í skjalinu er að finna eiðsvarna yfirlýsingu frá [...] [...] þar sem stefnandi kveður föður dóttur sinnar hafa yfirgefið þær án þess að hafa neinar áhyggjur af velferð þeirra. Í ljósi þessa verður yfirlýsing stefnanda fyrir lögbókanda hjá Sýslumanninum í Reykjavík ekki lögð til grundvallar í málinu.

Í þriðja lagi heldur stefnandi því fram að um reglulegt samband hafi verið að ræða milli stefnanda og F og að hún hafi þegið framfærslueyri frá honum. Það skjal sem sanna á innlögnina á bankareikninginn ber hvorki með sér að stefnandi sé eigandi reikningsins né að F hafi lagt fé inn á reikninginn. Þá sanna hvorki framlagðar ljósmyndir né ætlað samband F og stefnanda ekki faðerni.

Í fjórða lagi sannar koma stefnanda og dóttur hennar hingað til lands í [...] [...] ekki að F hafi verið faðir dóttur stefnanda, heldur ekki tölvupóstur frá starfsmanni Útlendingastofnunar um að F sé faðir dóttur stefnanda. Sá póstur byggir ekki á mannerfðafræðilegri rannsókn.

Þá hefur stefnandi lagt fram yfirlýsingar frændfólks og vina sinna. Slíkar yfirlýsingar hafa takmarkað sönnunargildi í málinu. Þær yfirlýsingar bera heldur ekki með sér að stefnandi hafi ekki verið með öðrum mönnum á getnaðartíma barnsins.

Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða málsins að stefnandi hafi ekki gert líklegt að F sé faðir dóttur hennar og er því kröfu stefnanda hafnað.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Með vísan til 11. gr. laga nr. 76/2003 greiðist málskostnaður stefnanda úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Þórðar Bogasonar hrl., hæfilega ákvörðuð 200.000 kr.

Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ

Hafnað er kröfu stefnanda um upptöku líkamsleifa ætlaðs föður dóttur hennar, F, er hvílir í kirkjugarðinum að [...], [...], og að framkvæmd verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum hans og blóðsýnum stefnanda og dóttur hennar til sönnunar á faðerni dóttur stefnanda.

Málskostnaður fellur niður.

Málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmannsins 200.000 kr.