Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Jóhannes Sigurðsson landsréttardómari.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. ágúst 2017. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms en málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hennar um málskostnað í héraði því ekki til álita fyrir Hæstarétti.

I

Áfrýjandi og stefnda gengu í hjúskap 31. desember 2011. Þau sóttu um lögskilnað 29. janúar 2015 og gerðu af því tilefni fjárskiptasamning sem tekinn var upp í hjónaskilnaðarbók embættis sýslumannsins á Norðurlandi eystra. Leyfi til lögskilnaðar var gefið út af sama embætti 30. sama mánaðar. Í málinu krefst stefnda þess að fá afsalað til sín skráðum eignarhluta áfrýjanda í fasteigninni [...] en samkvæmt fjárskiptum þeim sem tekin voru upp í hjónaskilnaðarbókina skyldi sú eign koma í hlut stefndu við lögskilnaðinn. Áfrýjandi krefst sýknu af þeirri kröfu og byggir á því að lögskilnaðurinn hafi verið til málamynda og fyrrgreindu samkomulagi um fjárskipti ekki ætlað gildi samkvæmt efni sínu. Tilefni skilnaðarins hafi verið að freista þess að sækja hærri bætur til handa stefndu, eftir að skilnaður væri gengin í gegn, en hún var öryrki. Aðilar hefðu eftir sem áður „haldið áfram sambandi sínu og sambúð, líkt og áður“. Þau hafi svo af öðrum ástæðum slitið samvistum í júlí 2016. Þá byggir áfrýjandi á því að samningurinn sem slíkur uppfylli ekki lágmarkskröfur um frágang og form, svo og að honum beri að víkja til hliðar á grundvelli ógildingarreglu 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga enda halli verulega á áfrýjanda í skiptum aðila.

Með úrskurði 6. mars 2017 frestaði héraðsdómari málinu af sjálfsdáðum með vísan til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en hann áformaði að kynna lögreglu staðhæfingar áfrýjanda um tilgang skilnaðar hans og stefndu með tilliti til þess hvort um væri að ræða refsiverða háttsemi og fresta málinu meðan það væri til rannsóknar. Með dómi Hæstaréttar 27. mars 2017 í málinu nr. 174/2017 var sá úrskurður felldur úr gildi og málið í framhaldi af því tekið til aðalmeðferðar og efnisdóms. Undir áfrýjun málsins hefur stefnda lagt fram bréf Lögreglustjórans á Norðurlandi eystra þess efnis að rannsókn á meintum fjársvikum málsaðila á þessum grundvelli hafi verið felld niður þar sem gögn málsins væru ekki talin nægileg eða líkleg til sakfellis.

II

Hvað sem líður upplýsingum um samskipti og samvistir málsaðila, sem og peningagreiðslur þeirra í millum, eftir að lögskilnaður þeirra öðlaðist gildi 30. janúar 2015, þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að skilnaður þeirra og fjárskipti í tilefni af honum hafi aðeins verið til málamynda. Þá er til þess að líta að þótt vanda hefði mátt betur til gerðar samnings aðila um fjárskipti uppfyllti hann formskilyrði 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, þar á meðal var hann staðfestur á þann hátt sem þar er áskilið.

Stendur þá eftir að taka afstöðu til þeirrar málsástæðu áfrýjanda að víkja beri umræddu samkomulagi aðila til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Hefur áfrýjandi sérstaklega vísað til þess að ósanngjarnt sé af hálfu stefndu að bera samninginn fyrir sig þar sem með honum hafi verið vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga stefndu í hag. Sé samningur ógiltur með stoð í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 er vikið frá þeirri grundvallarreglu íslensks réttar að samninga beri að efna. Af því leiðir að sá sem krefst þess að það skuli gert vegna efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina eða atvika, sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. greinarinnar, ber sönnunarbyrði fyrir því að þessi atriði eigi að valda því að talið verði ósanngjarnt að viðsemjandi hans beri samninginn fyrir sig. Við mat á skilyrðinu um ósanngirni í skilningi 1. mgr. 36. gr. verður í máli þessu fyrst og fremst litið til efnis samningsins og atvika við samningsgerðina, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar, enda hvorki sýnt fram á ójafnræði með aðilum við samningsgerðina né að síðar tilkomin atvik hafi þýðingu við matið.

Í málinu liggja ekki fyrir fullnægjandi upplýsingar um verðmæti eigna aðila sem komu til skipta á því tímamarki sem um ræðir eða fjárhagsstöðu þeirra að öðru leyti. Áfrýjandi þykir þó hafa sýnt fram á, með upplýsingum um verðmæti þeirra fasteigna sem voru í þeirra eigu á umræddum tíma, að líkur séu fyrir því að ekki hafi verið um helmingaskipti að ræða. Til þess ber á hinn bóginn að líta að hjúskapur aðila stóð aðeins í rúm þrjú ár og litlar upplýsingar liggja fyrir um eignastöðu þeirra við upphaf hans en stefnda var þá [...] og áfrýjandi [...] ára. Bendir framburður aðila fyrir dómi raunar jafnframt til þess að þau hafi þrátt fyrir hjúskaparstöðu sína litið svo á að þau færu hvort um sig með eignarhald ákveðinna fasteigna, sbr. eftirfarandi fullyrðingu áfrýjanda: „Ég átti [...] einn“ sem og að stefnda hefði ein átt fasteignina í [...]. Þau höfðu bæði verið í hjúskap áður og því gengið í gegnum skilnað og þykir því sá framburður áfrýjanda ótrúverðugur að hann hafi hvorki gert sér grein fyrir þýðingu samkomulagsins né reglum hjúskaparlaga þar um. Í framangreindu endurriti úr hjónaskilnaðarbók er sérstaklega bókað af fulltrúa sýslumanns og undirritað fyrirvaralaust af málsaðilum „Gætt er leiðbeiningarskyldu samkvæmt hjúskaparlögum“. Að þessu virtu telst áfrýjandi ekki hafa axlað sönnunarbyrðina fyrir því að ætlaður munur á þeim verðmætum sem komu í hlut hvors málsaðila um sig samkvæmt fjárskiptasamningi þeim sem gerður var við lögskilnað þeirra, eigi að valda því að talið verði ósanngjarnt af hálfu stefndu að bera samninginn fyrir sig. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra þriðjudaginn 30. maí 2017

Mál þetta var höfðað 15. desember 2016 og dómtekið 8. maí. Stefnandi er K, [...].  Stefndi er M, [...].

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert skylt með dómi að gefa út afsal til stefnanda fyrir 50% eignarhlut í fasteigninni [...].

Stefndi krefst sýknu.  Hvort um sig krefst málskostnaðar úr hendi hins.

Meðferð málsins var frestað með úrskurði 6. mars, eftir að aðalmeðferð var hafin. Úrskurðurinn var ógiltur með dómi Hæstaréttar 27. mars.

I

Aðilar, sem höfðu verið í hjúskap frá 31. desember 2011, komu fyrir fulltrúa sýslumannsins á Norðurlandi eystra 29. janúar 2015 og sóttu um leyfi til lögskilnaðar.  Ekki var lagður fram sérstakur samningur um fjárskipti.  Fulltrúi sýslumanns færði til bókar að samningur væri um þau og síðan að stefnandi fengi í sinn hlut fasteign að [...],[...], verbúð og ökutækin [...] og [...]. Stefnandi fengi fasteign að [...] og ökutækin [...]og [...].  Neðanmáls er að finna ákvæði um að hvor aðili um sig taki við skuldum sem hvíli á viðkomandi eign.  Þar fyrir neðan er rituð dagsetningin 30/1 ´15 og ógreinilegt letur neðan við.  Leyfi til lögskilnaðar var gefið út 30. janúar 2015 og vísað til samkomulags um fjárskipti eins og það hefði verið bókað í hjónaskilnaðarbók.

Krafa stefnanda er byggð á þessu samkomulagi.  Samkvæmt veðbandayfirliti eiga aðilar framangreinda fasteign að jöfnu.  Stefnandi tekur fram að frestur stefnda samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993 sé liðinn.  Leyfi til lögskilnaðar verði ekki hnekkt.

II

Stefndi segir að hjúskapnum hafi verið slitið að nafninu til og þau stefnandi hafi búið saman áfram í hálft annað ár frá því að þau fengu lögskilnaðinn. Stefndi hafi flutt lögheimili sitt til að fá skilnaðarleyfi. Eignaskipti hafi verið til málamynda. Skilnaðinum hafi einungis verið ætlað að hafa þau áhrif í raun að stefnandi fengi hærri bætur. Stefndi hafi því undirritað bókun sýslumanns án þess að velta henni fyrir sér.

Sumarið 2016 hafi slitnað upp úr sambandi aðila. Hafi stefndi gengið út frá því að gerður yrði fjárskiptasamningur í kjölfar þess.

Stefndi kveðst byggja á því að samkomulagið hafi verið málamyndagerningur og fjárskiptum aðila sé ekki lokið.  Af yfirliti um færslur á bankareikning stefnda megi sjá að hann hafi greitt stefnanda minnst 2.586.511 krónur frá því að skilnaðarleyfi var gefið út fram á sumar 2016.  Hafi stefnandi aðallega séð um fjármál og því hafi verið millifært á reikning hennar. Þau hafi greinilega verið með sameiginlegan fjárhag á þessum tíma.

Þá segir stefndi að stefnandi geti ekki byggt rétt á samkomulagi sem hún hafi vitað að væri til málamynda.

Til vara byggir stefndi á því að samkomulagið sé ósanngjarnt og beri að ógilda það með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Ósanngjarnt sé að bera það fyrir sig, sbr. 34. gr. laga nr. 7/1936. Segir hann að stefnandi hafi fengið tvær fasteignir í sinn hlut, báðar með töluverðri ,,eign í“. Stefndi hafi fengið fasteign sem hann hafi átt áður en stofnað var til hjúskapar. Hana hafi hann selt áður en aðilar slitu samvistum.  Hún hafi verið svo veðsett að minna en 100.000 krónur hafi komið í hlut stefnda.  Hafi hann varið þeim krónum til sameiginlegs heimilishalds aðila.

Þá tekur stefndi fram að hann hafi ekki fengið nægilegar leiðbeiningar frá fulltrúa sýslumanns og sér hafi verið ókunnugt um reglur hjúskaparlaga um fjárskipti.

III

Aðilar gáfu skýrslur fyrir dómi. Þá gáfu skýrslur vitnin A systir stefnda og B stjúpmóðir stefnda. Styður framburður beggja vitnanna staðhæfingu stefnda um að aðilar hafi verið samvistum eftir skilnaðinn.

Þrátt fyrir mótmæli stefnanda bendir það, að aðilar virðast hafa verið saman eftir skilnaðinn sem hjón væru og það að fjárhagur þeirra var að einhverju leyti samtvinnaður, til þess að skilnaðurinn hafi verið til málamynda.  Hvort sem svo var eða ekki verður þó að horfa til þess að aðilar eru sammála um að þau hafi nú slitið samvistum. Verður að miða við að samningurinn hafi þá orðið virkur þeirra á milli, enda gerðu þau ekki samkomulag um breytta skipan. Miðað við fullyrðingar stefnda um verðmæti fasteigna var vikið frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Stefndi hefur þó ekki skotið nægilegum stoðum undir þessa fullyrðingu með því að leggja fram tæmandi talningu hjúskapareigna hvors aðila um sig og yfirlit um verðmæti þeirra og fjárhæðir skulda. Verður því ekki fallist á að víkja samningnum til hliðar og ekki heldur á það að óheiðarlegt sé að bera hann fyrir sig.

Samkvæmt þessu verður dómkrafa stefnanda tekin til greina. Rétt þykir að málskostnaður falli niður milli aðila.

Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari kveður upp dóminn.

DÓMSORÐ

Stefndi, M, skal gefa út afsal til stefnanda, K, fyrir 50% eignarhlutdeild sinni í fasteigninni [...].

Málskostnaður fellur niður.