Fimmtudaginn 27. febrúar 2003.
Nr. 436/2002.	M (Reynir Karlsson hrl.) gegn K (Svala Thorlacius hrl.)

 

Börn. Forsjá. Gjafsókn.

K og M deildu um forsjá tveggja dætra þeirra. Tekið var fram að niðurstaða héraðsdóms væri einkum reist á ítarlegri skýrslu sálfræðinga sem töldu báða foreldrana hæfa til að fara með forsjá barnanna en K hafa meiri getu til að uppfylla eða koma til móts við tilfinningalegar þarfir þeirra. Enn fremur væri samband dætranna við K nánara og sterkara og hefðu þær báðar látið í ljós þá ósk að fá að búa hjá henni, en þær væru á þrettánda og sextánda ári. Þá yrði ekki annað séð en að K hefði reynt að bregðast við sálrænum erfiðleikum eldri dótturinnar, sem höfðu komið fram á meðan á hjúskap þeirra M og K stóð, með eðlilegum hætti. Var niðurstaða héraðsdóms um að K hefði forsjá dætranna því staðfest.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. september 2002 og krefst þess að sér verði dæmd forsjá dætra sinna og stefndu, X fæddrar [...] 1987, og Y fæddrar [...] 1990. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar.

Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Niðurstaða hans er einkum reist á ítarlegri skýrslu tveggja sálfræðinga með mikla reynslu á sviði uppeldismála. Var það mat þeirra að báðir málsaðilar teldust hæfir til að fara með forsjá barna sinna en samkvæmt niðurstöðu forsjárhæfnisprófs var talið að stefnda hefði meiri getu til að uppfylla eða koma til móts við tilfinningalegar þarfir barnanna. Þótt ljóst væri að faðir hefði frá fyrstu tíð verið metnaðargjarn fyrir hönd dætranna og duglegur við að hvetja og styðja þær í áhugamálum ætti hann ekki auðvelt með að setja sig í þeirra spor og sinna tilfinningalegum þörfum þeirra. Þá kom fram að tengsl stúlknanna við báða foreldra eru jákvæð, en engu að síður er greinilegt að samband þeirra við móður er nánara og sterkara. Hafa þær báðar látið í ljós þá ósk að fá að búa hjá henni, en þær eru nú á þrettánda og sextánda ári. Umgengni áfrýjanda við yngri dótturina hefur verið með eðlilegum hætti, en umgengni hans við hina eldri hefur verið stopulli. Ekki verður þó séð að þar sé við stefndu að sakast. Af nýjum gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, er ljóst að stúlkan á við erfiðleika að stríða, sem meðal annars hafa leitt til afskipta utanaðkomandi aðila. Sálræn vandamál höfðu þegar komið fram hjá henni á meðan á hjúskap aðila stóð og verður ekki annað séð en að stefnda hafi reynt að bregðast við þeim með eðlilegum hætti. Mikilvægt er hins vegar að málsaðilar sameinist um að styðja dóttur sína svo sem kostur er til að komast yfir þessa erfiðleika.

Að þessu athuguðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms, verður hann staðfestur.

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu fer eins og nánar segir í dómsorði.

                                                         Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 220.000 krónur.

 

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2002.

         Mál þetta, sem dómtekið var 30. maí sl., er höfðað af K á hendur M.

         Stefnandi krefst þess að henni verði dæmd forsjá dætra þeirra stefnda sem eru X og Y, báðar búsettar hjá stefnanda. Krafist er málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsókn 25. október sl.

         Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að honum verði dæmd forsjá dætranna sem báðar eigi lögheimili hjá stefnda. Þá krefst stefndi málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi.

         Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

         Sambúð málsaðila hófst á árinu 1987 er stefndi flutti til stefnanda í íbúð hennar [...]. Dætur málsaðila eru fæddar [...] 1987 og [...] 1990. Málsaðilar gengu í hjúskap á árinu 1995.

         Stefndi átti hús í Q ásamt fyrri eiginkonu sinni sem var selt á árinu 1988. Ári síðar keypti hann hús að Ö sem hann gerði upp. Þar bjó fjölskyldan til ársins 1996 er málsaðilar keyptu stærra hús að Z og fluttu þangað. Stefnandi var heimavinnandi en fram hefur komið að Tryggingastofnun ríkisins hafi úrskurðað örorku stefnanda 75%.

         Haustið 2000 komu upp alvarleg vandamál í hjónabandinu og í samskiptum málsaðila. Í byrjun árs 2001 var stefnandi í tvær vikur á [...]spítala vegna veikinda en er hún fór þaðan fluttu hún með dætur málsaðila í íbúð vinkonu sinnar [...]. Í júlí sama ár flutti hún með dæturnar í húsnæði á vegum Félags einstæðra foreldra [...]. Mæðgurnar búa nú í Æ.

         Málsaðilar deila um forsjá dætranna en báðir telja þeim fyrir bestu að lúta sinni forsjá en ekki hins foreldrisins. Stefnandi telur svo vera vegna ríkari tengsla dætranna við hana en við stefnda, hún sé næmari og umhyggjusamari gagnvart þeim en stefndi og eigi auðveldara með að setja sig í þeirra spor, þær kjósi fremur að vera hjá henni þótt þeim þyki einnig vænt um föður sinn, betra sé fyrir þær að vera áfram í sama umhverfi en þær hafi alltaf búið hjá henni, hún hafi annast þær og þar hafi þær tengsl við félaga sína og vini, betra sé fyrir systurnar að búa á sama heimili og mikil tengsl séu milli dætranna og móðurfjölskyldu þeirra en engin við föðurfjölskyldu. Stefndi telur á hinn bóginn stefnanda ekki færa um að annast dæturnar og ala þær upp jafn vel og honum sé fært að gera. Hún hugsi hvorki fyrst og fremst um þær né hag þeirra. Hún hafi látið þær skipta um skóla án samráðs við stefnda og félagsleg staða dætranna hafi versnað eftir að þær fluttu af heimili stefnda. Þegar dæturnar hafi verið hjá á honum hafi hann ávallt séð um að koma þeim í skólann en það hafi móðirin ekki gert með sama hætti. Dæturnar þurfi aðhald og aga sem þær fái hjá honum en ekki móðurinni.

         Hinn 19. nóvember 2001 voru að beiðni stefnda dómkvaddir matsmenn til að kanna hæfni og aðstæður foreldranna til að fara með forsjá dætranna. Matsmenn tóku meðal annars viðtöl við stúlkurnar og lögðu fyrir þær spurningalista og sálfræðipróf. Viðhorf stúlknanna til forsjárdeilunnar koma fram í matsgerðinni og þar er aðstæðum

þeirra og líðan lýst. Matsgerðin er dagsett 25. mars 2002.

         Málsástæður og lagarök stefnanda

         Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að málsaðilar hafi kynnst árið 1986 og hafi þau hafið sambúð árið 1987. Bæði hafi verið gift áður. Hún hafi átti 12 ára dóttur frá fyrra hjónabandi en stefndi hafi verið barnlaus. Stefnandi hafi þá átt fjögurra herbergja íbúð. Stefnandi hafi lokið námi sem hjúkrunarfræðingur [...] 1987 en þá hafi hún gengið með eldri dóttur málsaðila. Hún hafði einnig lokið prófi frá Einkaritaraskólanum árið 1978.

         Stefnandi hafi um árabil verið óvinnufær með 75 % örorku vegna bandvefjarsjúkdóms, asthma og magabólgu og hafi hún því verið heimavinnandi húsmóðir. Þrátt fyrir örorku hafi hún haft góðar aðstæður til að vera börnum sínum góð og umhyggjusöm móðir og hafi hún lagt mikið á sig til að vera þeim stuðningur í því sem þau hafi þurft að takast á við, bæði í fjölskyldunni og skóla.

         Eldri dóttirin hafi átt við langvarandi veikindi að stríða, bæði líkamleg og andleg. Hún hafi þurft á sálfræðimeðferð að halda og hafi stefnandi farið með hana í regluleg viðtöl af þeim sökum. Í vottorði sálfræðingsins komi fram að stúlkan hafi haft slaka sjálfsmynd og sjálfsvígshugsanir. Að áliti læknis hafi hún fengið vírussjúkdóm og síþreytu í kjölfarið, auk vélindabólgu og asthma. Veikindin og meðhöndlun þeirra hafi valdið ágreiningi milli málsaðila en stefndi hafi þvertekið fyrir að stúlkan færi til sálfræðings. Stefnandi telji að andleg líðan telpunnar, og reyndar þeirra systra beggja, hafi farið mjög batnandi síðan þær fluttu með henni að heiman þrátt fyrir að þær hafi búið í þröngu húsnæði og fjárráð verið knöpp.

         Dæturnar hafi að langmestu leyti búið hjá stefnanda eftir skilnað málsaðila. Stefnandi hafi hvatt þær til að heimsækja föður sinn og vera hjá honum en þær hafi ekki alltaf verið fúsar til þess, einkum eldri telpan. Yngri telpan hafi þó dvalið hjá stefnda aðra hverja helgi, stundum oftar. Stefnanda sé vel ljóst hve mikilvægt sé fyrir börn að hafa gott samband við foreldri sitt.

         Mikill ágreiningur sé með málsaðilum. Stefndi hafi ekki fengist til að greiða stefnanda framfærslueyri með börnunum þrátt fyrir ótvíræða lagaskyldu. Treglega hafi gengið að koma íbúðarhúsi málsaðila í Z í sölu. Beðið hafi verið um opinber skipti til fjárslita milli þeirra. Reynt hafi verið að finna heildarlausn í málinu, bæði um forsjá barna og fjárskipti, en það hafi ekki tekist. Vegna þessa hafi stefnandi misst af verulegri hækkun bóta almannatrygginga sem hún hefði átt rétt á sem öryrki vegna breyttrar hjúskaparstöðu. Fjárhagsstaða hennar hafi því verið lakari en ella.

         Stefnandi telur dætrunum fyrir bestu að hún fari með forsjá þeirra. Hún hafi verið heimavinnandi húsmóðir og sinnt börnum sínum alla tíð af mikilli kostgæfni og lagt metnað sinn í að vera þeim góð og umhyggjusöm móðir. Þær séu bundnar henni mun sterkari tilfinningalegum böndum en stefnda. Yrði stefnda falin forsjá þeirra hefði það í för með sér mikla röskun á högum þeirra og verða þeim áfall að vera fluttar af heimili stefnanda úr daglegri umönnun hennar. Stefndi sé almennt í vinnu til kl. 18 á daginn. Telpurnar séu sáttar við að búa í öðrum borgarhluta og sækja annan skóla en áður og hafi þegar myndað ný tengsl og eignast nýja vini jafnframt því sem þær haldi vinskap við fyrri félaga. Knappur fjárhagur stefnanda eigi ekki að valda því að hún geti ekki haft forsjá barnanna. Við ákvörðun forsjár komi þó fyrst til álita hvoru foreldri barn sé tengdara en fjárhagsleg sjónarmið skipi þar mun lægra sæti. Verði stefnanda dæmd forsjáin muni hún leggja ríka áherslu á að komið verði á tíðri um­gengni milli stefnda og barnanna.

         Málsástæður og lagarök stefnda

         Stefndi kveður þau stefnanda hafa kynnst lítillega á árinu 1985 og þau hafi byrjað í föstu sambandi 1987. Í nóvember það ár hafi eldri dóttirin fæðst. Þá um haustið hafi stefndi flutt inn í 2ja herbergja íbúð stefnanda. Þau hafi þó ekki verið skráð í sambúð fyrr en á árinu 1989. Stefndi hafi selt hús sitt að Q sem hann hafi átt ásamt fyrri konu sinni. Árið eftir hafi hann keypt gamalt hús að Ö sem hann hafi gert upp frá grunni. Þau stefnandi hafi síðan flutt í húsið ásamt dóttur sinni og dóttur stefnanda. Árið 1990 hafi yngri dóttirin fæðst. Árið 1996 hafi húsið að Ö verið selt og þess í stað keypt stærra hús að Z að ósk stefnanda en elsta dóttir hennar hafi þá verið farin að búa og hafi stefnandi viljað hafa hana hjá sér.

         Fljótlega eftir að málsaðilar hófu sambúð hafi farið að bera á ýmsum persónulegum vandamálum hjá stefnanda. Hún hafi vakað á nóttunni og hafi þá viljað rökræða við stefnda. Eftir að þau fluttu í Z hafi ástandið farið versnandi. Smá saman hafi stefnandi hætt að sinna heimilinu og jafnframt misst áhuga á samveru með fjölskyldunni. [...] 2000 hafi þau átt langt samtal þar sem hann hafi látið í ljós óskir um að ástandið breyttist. Ekkert hafi hins vegar orðið af því og hafi stefnandi flutt út af heimilinu án vitneskju stefnda hinn [...] 2001 eftir að hún hafi dvalist á [...]spítala í [...] vikur vegna veikinda.

         Stefndi kveðst mun betur í stakk búinn en stefnandi til að fara með forsjá barnanna. Hann sé mjög tilfinningalega tengdur þeim enda hafi hann eignast þær tiltölulega fullorðinn og eigi ekki önnur börn frá fyrra hjónabandi. Hann geti veitt þeim gott heimili og þann stuðning sem þær þurfi til að komast til mennta og verða að nýtum þjóðfélagsþegnum. Stefnandi hafi ekki sömu möguleika. Hún sé 75% öryrki og veikindi hennar séu stundum þess eðlis að hún geti hvorki hugsað um heimilið né börnin. Hann telji mikilvægt að börnin alist upp í heilbrigðu umhverfi við hvatningu, sem byggi upp sjálfsmat þeirra og sjálfstraust, sem hann sé betur til fallinn að veita þeim en stefnandi.

         Stefnandi hafi ráðskast með dæturnar án nokkurs samráðs við stefnda. Hún sé því ekki líkleg til þess að virða umgengnisreglur verði henni dæmd forsjá dætranna. Stefnda sé hins vegar ljós nauðsyn þess að dæturnar eigi góð samskipti við báða foreldra. Dæturnar eigi lögheimili hjá stefnanda og hafi átt að byrja í [...]skóla nú í haust. Hafi stefndi að venju ætlað með yngri dótturina í skólann, en hann hafi frétt daginn áður eftir óformlegum leiðum að dæturnar hefðu verið fluttar í annan skóla. Skólastjóri sem hann hafi haft samband víð hafi tjáð honum að stúlkurnar hefðu verið skráðar úr skólanum deginum áður. Hann hafi jafnframt tjáð honum að þær ættu að vera í skóla þar sem lögheimili þeirra væri. Lögmaður stefnda hafi gert skriflegar athugasemdir bæði við stefnanda og lögmann hennar sem ekki hafi verið svarað. Stefndi hafi því staðið frammi fyrir því að skrá dæturnar aftur í [...]skóla en hann hafi horfið frá því þar sem þannig hefði skapast ófremdarástand sem kæmi fyrst og fremst niður á dætrunum. Í [...]skóla væru hins vegar vinir þeirra sem þær gætu ekki haft samband við vegna aðgerða stefnanda. Stefnandi hafi ekki haft hagsmuni dætranna í fyrirrúmi heldur farið sínu fram á grundvelli eigin hagsmuna. Engu sé hætt þótt stefndi fái forsjána. Hann hafi ákveðið að kaupa húsið að Z. Þar sé heimilið sem dæturnar þekki best og þar í hverfinu búi vinir þeirra. Þar sé líka sá skóli sem þær hafi alist upp við.

         Mótmælt er að stefndi hafi haft á móti því að dóttirin fengi hjálp. Því er einnig mótmælt að stefndi hafi ekki sinnt framfærsluskyldum sínum gagnvart börnunum. Hann hafi greitt ýmsan kostnað vegna þeirra, gefið þeim vasapeninga, auk þess sem hann hafi greitt af lánum og annan kostnað vegna fasteignar búsins, opinber gjöld og annað og hann hafi tekið dæturnar með í sumarleyfi til útlanda s.l. sumar.

         Mótmælt er að vottorð Hugós Þórissonar sálfræðings hafi einhverja þýðingu í málinu og að það og vottorð Helgu Hannesdóttur geðlæknis segi nokkuð um það hvort foreldranna sé hæfara að fara með forsjá dætranna.

         Vísað er til ákvæða barnalaga nr. 20/1992, einkum 29. gr., 34. gr. og 37. gr. Varðandi málskostnaðarkröfu er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og vegna kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað til laga nr. 50/1988.

         Niðurstaða

         Málsaðilar hafa báðir annast börnin og uppeldi þeirra. Stefnandi hefur verið heimavinnandi að mestu og stúlkurnar hafa ávallt búið hjá henni en þær hafa einnig dvalið hjá föður eftir skilnað foreldranna. Stúlkurnar virðast hafa aðlagast breyttum aðstæðum og hefur ekki annað komið fram en að þeim vegni vel að frátöldum erfiðleikum eldri dótturinnar sem virðast að mestu leyti að rekja til veikinda hennar sem stefnandi hefur reynt að leita viðeigandi ráða við.

         Samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna virðist stefnandi ábyrgur uppalandi, hún sé næm á þarfir dætranna og geti látið þarfir þeirra ganga fyrir eigin þörfum. Hún sé umhyggjusöm, hlusti vel og eigi trúnað þeirra. Hún hafi yfirlit yfir það sem að börnunum snúi og hún hiki ekki við að leita aðstoðar ef á þurfi að halda. Hún hafi einnig getað skapað öryggi og athvarf fyrir stúlkurnar þrátt fyrir erfiðar fjárhags­aðstæður undanfarið ár. Stefndi hefur samkvæmt matinu frá fyrstu tíð verið metnaðargjarn fyrir hönd barnanna og verið duglegur við að virkja þau í áhugamálum og ferðast með fjölskylduna. Fram kemur einnig að hann geti boðið börnunum upp á nauðsynlega vernd og ytra öryggi, svo sem fjárhagslega gott atlæti. Hann eigi þó ekki auðvelt með að setja sig í spor stúlknanna og sinna tilfinningalegum þörfum þeirra. Það sem dragi úr foreldrahæfni hans sé samkvæmt sálfræðiprófum afgerandi tilhneiging til að afneita vanda og bæla niður tilfinningalega togstreitu sem upp komi fremur en að leita lausna. Líklegt sé að hann geti verið mjög ósveigjanlegur og stjórnsamur. Þannig sé ákveðin tilhneiging til að líta fram hjá væntingum og tilfinningum annarra, einkum ef þær fari ekki saman við eigin skoðanir. Honum virtist ekki tamt að lifa sig inn í líðan og hugsanir annarra, svo sem barna sinna.

         Niðurstöður forsjárhæfniprófs, er lagt var fyrir stefnanda samkvæmt matinu, eru þær að forsjárhæfni hennar sé mjög góð og vel yfir meðallagi. Hæst sé hæfni til að uppfylla tilfinningalega umhyggju, hlusta, leiðbeina og eiga trúnað barna sinna. Fram kemur einnig að hún virtist hafa skýr markmið í uppeldi dætranna, taka ábyrgð og hafa yfirlit yfir það sem að þeim snúi. Hún kunni einnig að skapa ramma í daglegu lífi og halda öruggt heimili. Hún þekki félaga dætranna og forráðamenn þeirra og taki frumkvæði í samskiptum við kennara og aðra sem aðstoði börnin. Hún geti látið þarfir barnanna ganga fyrir og leggi sig fram sem foreldri. Dómurinn telur öll þessi atriði mikilvæg fyrir stúlkurnar. Þótt stefndi sinni börnum vel hvað varðar hollustuhætti og þrifnað sýnir hann ekki eins mikla færni þegar kemur að því að sinna tilfinningalegum þörfum þeirra samkvæmt niðurstöðum forsjárhæfniprófs er lagt var fyrir hann.

         Að áliti matsmanna teljast báðir málsaðilar hæfir til að fara með forsjá barnanna. Hvorugur mælist með alvarleg geðræn vandamál, þunglyndi eða djúpstæðan kvíða samkvæmt persónuleikaprófum. Á forsjárhæfniprófi hafi hæfni beggja mælst innan eðlilegra marka en móðir fái nokkuð hærri einkunn sem birtist einkum í meiri getu til að uppfylla eða koma til móts við tilfinningalegar þarfir barnanna. Báðir foreldrar geti haldið öruggt heimili og verndað börn sín.

         Í matinu kemur fram að stúlkurnar eru mjög tengdar hvor annarri. Þar kemur einnig fram að þær óski sjálfar eindregið eftir að alast upp saman. Báðar stúlkurnar eru tengdar móður sinni sterkum og jákvæðum tilfinningaböndum og þær vilja lúta forsjá hennar og búa hjá henni.

         Samkvæmt því sem segir í 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992 verður forsjá barns ákveðin eftir því sem barni er fyrir bestu. Þegar litið er til þess sem hér að framan greinir verður að telja að stúlkunum sé fyrir bestu að stefnandi fari með forsjá þeirra. Verða kröfur hennar í málinu því teknar til greina.

         Með vísan til þess að mikilvægar upplýsingar hafa komið fram undir rekstri málsins og til 2. ml. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli málsaðila falli niður.

         Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Svölu Thorlacius hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 300.000 krónur án virðisaukaskatts.

         Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn.

DÓMSORÐ:

         Stefnandi, K, skal fara með forsjá X og Y.

         Málskostnaður milli málsaðila fellur niður.

         Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Svölu

Thorlacius hrl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.