Miðvikudaginn 15. desember 2010.
Nr. 682/2010.	A (Jón Egilsson hdl.) gegn Barnaverndarnefnd Reykjavíkur (Anton B. Markússon hrl.)

Kærumál. Barnavernd. Gjafsókn.

A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem úrskurðir Barnaverndarnefndar R voru staðfestir og mælt fyrir um að fimm börn hennar yrðu vistuð utan heimilis í allt að 2 mánuði, sbr. b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Úrskurður héraðsdóms var staðfestur með tilliti til forsendna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2010 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felldir yrðu úr gildi tveir úrskurðir varnaraðila frá 19. október 2010 um að fimm börn sóknaraðila yrðu vistuð utan heimilis í allt að tvo mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að báðir úrskurðir varnaraðila verði felldir úr gildi, til vara úrskurður um þrjú yngri börn hennar, en að því frágengnu úrskurðurinn um eldri börnin tvö. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 100.000 krónur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2010.

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 16. nóvember 2010, barst dóminum 26. október 2010 með kröfu sóknaraðila, K, [...], Reykjavík, um að úrskurður varnaraðila, Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, frá 19. október 2010, um að börn hennar, A, B og C, skuli vistuð á heimili á Vistheimili barna að [...] í allt að 2 mánuði verði felldur úr gildi, sem og úrskurður varnaraðila sama dag um að börn sóknaraðila, D og E M-börn, verði vistuð á heimili föður í allt að 2 mánuði.

Til vara er þess krafist að annar úrskurðurinn verði felldur úr gildi, aðallega úrskurður er varðar börnin A, B og C, en fallist dómurinn ekki á þá kröfu, að úrskurður er varðar D og E verði felldur úr gildi.

Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila sér að kostnaðarlausu að mati dómsins.

Varnaraðili krefst þess að dómurinn staðfesti úrskurð frá 19. október 2010 um að heimilt sé að vista systkinin D og E M-börn á heimili föður í allt að 2 mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og einnig að staðfestur verði úrskurður varnaraðila um að heimilt sé að vista A, B og C á heimili á Vistheimili barna að [...] í allt að 2 mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga.

Ekki er gerð krafa um málskostnað.

Málavextir

Mál þetta fjallar um börnin D, f. [...], E, f. [...], C, f. [...], B, f. [...] og A, f. [...]. Elstu börnin tvö lúta sameiginlegri forsjá foreldra sinna, K, sóknaraðila málsins, og M, C lýtur sameiginlegri forsjá foreldra sinna, sóknaraðila og F, en yngstu drengirnir tveir lúta forsjá sóknaraðila.

Hinn 19. október 2010 kvað varnaraðili upp hina kærðu úrskurði en samkvæmt þeim skulu börnin D og E vistuð á heimili föður í allt að 2 mánuði frá þeim degi er úrskurður var kveðinn upp en börnin C, B og A skulu vistuð á Vistheimili barna að [...] í allt að 2 mánuði frá sama degi.

Í gögnum málsins kemur fram að málefni barna sóknaraðila hafi verið til meðferðar hjá varnaraðila með hléum frá árinu 2005. Í fyrstu hafi mál elstu dóttur sóknaraðila, G, komið til kasta barnaverndaryfirvalda en stúlkan sé nú búsett hjá fyrrverandi stjúpföður sínum, M. Í október 2008 hafi borist tilkynning frá [...]skóla um grun um að E sætti líkamlegu ofbeldi af hálfu sóknaraðila. Í viðtölum drengsins við kennara hafi komið fram að sóknaraðili slái hann þegar hann geri ekki það sem hann á að gera eða fylgi ekki útivistarreglum. Þetta hafi drengurinn staðfest í samtölum við starfsmenn varnaraðila og lýst ofbeldi nánar. Kemur fram að í kjölfarið hafi verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að ná sambandi við sóknaraðila, en hún hvorki sinnt viðtalsboðunum né símtölum.

Um miðjan febrúar 2009 hafi borist tilkynning frá Landspítala-háskólasjúkrahúsi um að D hefði komið á slysadeild í fylgd föður síns eftir að hafa lent í handalögmálum við sóknaraðila en að þeirra sögn hafi slíkt gerst áður. Við skoðun reyndist telpan vera með klórför í andliti og á handleggjum. Í kjölfar tilkynningarinnar hafi verið rætt við telpuna og hún lýst atburðinum. Hefði hún sagst hafa rifist við sóknaraðila og þær tekist á. Sóknaraðili hefði ætlað að þagga niður í henni og fá hana til að hætta að gráta. Hún hafi í því skyni gripið fyrir munn telpunnar og klórað hana með löngum nöglum. Sóknaraðili hafi klórað hana í andlit, á enni, kinnum og handleggjum.

Í kjölfarið hafi verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að ná sambandi við sóknaraðila, bæði símleiðis og með bréflegum viðtalsboðunum, en án árangurs. Hafi málið verið tekið fyrir á meðferðarfundi starfsmanna varnaraðila hinn 16. apríl 2009. Í bókun fundarins hafi komið fram að erfitt hafi reynst að ljúka könnun í málinu þar sem ekki hafi náðst í sóknaraðila. Ljóst hafi þótt að sóknaraðili beitti hörku við uppeldi barnanna og að ekki yrði við það unað. Var lagt til að farið yrði á heimilið og þess freistað að fá sóknaraðila til samstarfs um lausn á málefnum barnanna.

Í framhaldinu hafi sóknaraðili margoft verið boðuð í viðtal, en hún ekki sinnt því. Hinn 22. maí 2009 hafi starfsmaður varnaraðila farið á heimili sóknaraðila. Hafi sóknaraðili verið heima ásamt vinkonu sinni og þremur yngstu börnunum. Hefði sóknaraðili viðurkennt að hafa klipið í munn barnanna og hendur og hafi sú háttsemi sérstaklega beinst gegn D, sem sóknaraðili sagði afar erfiða og ekki hjálpa sér nægjanlega mikið. Hefði komið fram hjá sóknaraðila að hún byggi við bágan fjárhag og gæti því ekki tryggt börnum sínum leikskólavist eða öruggt húsaskjól. Hefði hún átt við spilafíkn að stríða en spilaði þó ekki lengur. Við skoðun hefði komið fram að aðstæður á heimilinu væru óviðunandi. Í kjölfarið hefði sóknaraðili samþykkt könnun máls á grundvelli 22. gr. barnaverndarlaga.

Varnaraðila hafi borist upplýsingar frá skólum D og E, þar sem hafi komið fram áhyggjur af líðan barnanna.

Meðal gagna málsins er afrit bréfs þjónustumiðstöðvar [...] til varnaraðila, dagsett 19. júní 2009, þar sem kemur fram að málefni sóknaraðila hafi verið á borði þjónustumiðstöðvarinnar frá árinu 2005. Hafi sú vinna nær eingöngu snúist um fjárhagsmál en sóknaraðili hafi ekki verið að vinna á þessum árum en þegið fjárhagsaðstoð, s.s. fæðingarstyrki, örorkustyrki og uppbót frá þjónustumiðstöð. Hún hefði verið aðstoðuð við að greiða niður rúmlega 600.000 króna skuld við Félagsbústaði, en hefði ekki greitt það sem eftir stóð af skuldinni. Í júní 2010 sótti sóknaraðili um styrk að fjárhæð 1.200.000 krónur frá þjónustumiðstöð vegna sérstakra erfiðleika en umsókninni var hafnað. Í greinargerð þjónustumiðstöðvar kemur fram að samanlagðar tekjur sóknaraðila af fjárhagsaðstoð, örorkubótum, greiðslum með börnum og húsaleigubótum nemi 563.197 krónum á mánuði en föst útgjöld nemi 213.000 krónum. Því séu ráðstöfunartekjur sóknaraðila 350.197 krónur á mánuði. Sóknaraðili skuldi 3.000.000 króna vegna leikskóla og 1.600.000 krónur í húsaleigu.

Tilkynning hafi borist frá þjónustumiðstöð þann 7. júlí 2009 þar sem hafi komið fram áhyggjur af börnunum í umsjá sóknaraðila. Hafi komið fram að starfsmaður heimaþjónustu hefði verið á heimili sóknaraðila og orðið vitni að afar slæmu ástandi á heimilinu. Þegar starfsmaður kom á heimilið um kl. 14:00 hafi sóknaraðili verið í rúminu ásamt þremur yngstu börnum sínum. Börnin hafi verið á náttfötunum og þriggja ára gömul dóttir sóknaraðila hafi leikið sér með skæri og verið búin að klippa á sér hárið. Sóknaraðili hafi ítrekað sagt við starfsmanninn að dóttir hennar væri vitlaus og ekkert þýddi að tala við hana. Þá kom fram að sóknaraðili tæki ekki þátt í þeim verkum með heimaþjónustunni sem ætlast væri til af henni.

Niðurstaða könnunar hafi legið fyrir í júlí 2009. Á meðferðarfundi starfsmanna varnaraðila 10. júlí 2009 hafi verið bókað að ljóst væri að aðstæður á heimilinu væru ekki viðunandi. Hefði sóknaraðili sýnt af sér vanrækslu í garð barnanna og orðið uppvís að því að beita þau ofbeldi. Hún hefði viðurkennt að eiga erfitt með að sinna börnunum vegna veikinda og þunglyndis. Var lagt til að gerð yrði meðferðaráætlun með sóknaraðila, sbr. 23. gr. barnaverndarlaga, þar sem fram kæmi að óboðað eftirlit yrði haft með heimilinu, sótt yrði um úrræðið Greiningu og ráðgjöf, auk þess sem aflað yrði frekari upplýsinga í málinu, m.a. frá ungbarnaeftirliti og lækni sóknaraðila.

Meðal gagna málsins er skýrsla lögreglu þar sem kemur fram að laust eftir miðnætti aðfaranótt mánudagsins 10. ágúst 2009 hafi borist tilkynning um að börn væru sofandi, ein í bifreið á bifreiðastæði við [...]. Í bifreiðinni reyndust vara börn sóknaraðila, E, sem lá sofandi í framsæti, en í aftursæti C og A, sem grét sáran. Bifreiðin hafi verið ólæst, opinn gluggi, en kalt úti. Sóknaraðili hafi fundist í spilasal í nágrenninu og hún gefið þær skýringar að hún væri að bíða eftir dóttur sinni sem hefði farið í kvikmyndahús. Hefði sóknaraðila verið gert ljóst að aðstæður barnanna væru með öllu óásættanlegar með tilliti til hagsmuna þeirra og öryggis. Eftir afskipti lögreglu hefði sóknaraðili sagst ætla að aka heimleiðis. Aðspurð um afdrif dóttur sinnar hefði hún sagt að hún yrði að bjarga sér sjálf.

Í ágúst og nóvember 2009 hafi varnaraðila borist nafnlausar tilkynningar um vanrækslu á börnunum. Aðbúnaði þeirra væri ábótavant og þau væru oft fáklædd úti við. Hinn 12. október hafi starfsmenn varnaraðila jafnframt komið auga á C úti í leik í miklum kulda, íklædda peysu, en bera að neðan. Hafi telpunni verið fylgt inn, en sóknaraðili ekki verið til viðræðna. Ítrekað hafi verið reynt að ná í sóknaraðila á þessu tímabili en án árangurs. Stuttu eftir síðastgreint atvik hafi sóknaraðili þó skrifað undir meðferðaráætlun á grundvelli 23. gr. barnaverndarlaga og samþykkt að taka á móti og nýta sér meðferðarúrræðið Greiningu og ráðgjöf á heimili sínu.

Hinn 19. nóvember 2009 hafi borist tilkynning frá [...]skóla um að D hafi tjáð sig um erfiðar heimilisaðstæður og að hún sætti harðræði af hálfu sóknaraðila. Hafi hún kvartað undan álagi við barnagæslu og tjáð sig um sjálfsvígshugsanir. Meðal annars hafi komið fram hjá telpunni að sóknaraðili spilaði mikið í spilakössum og þyrfti hún iðulega að gæta systkina sinna í bifreiðinni meðan móðir hennar spilaði. Hún sagðist oft gráta vegna vanlíðunar og fjárhagsháhyggja. Hún yrði oft fyrir ofbeldi af hendi sóknaraðila, sem klipi hana, klóraði, sneri upp á eyru hennar og rifi í hár hennar.

Í greinargerð varnaraðila kemur fram að ekki hafi náðst samvinna við sóknaraðila um að fylgja eftir meðferðaráætlun. Hafi sóknaraðili ekki virst gera sér grein fyrir alvöru málsins og gert lítið úr framangreindum tilkynningum.

Í janúarmánuði sl. hafi sóknaraðili farið til útlanda með yngstu börnin þrjú, en eldri börnin verið í umsjá föður síns. Er hún sneri til baka hafi legið fyrir dómsúrskurður um að hún skyldi borin út af heimili sínu vegna vangoldinnar leigu.

Borist hafi tilkynning frá [...]skóla hinn 7. apríl um að komið hefði fram hjá E að hann kviði heimkomu móður sinnar. Þá hafi komið fram að D hafi talað um það í skólanum að hún hafi sætt ofbeldi og væri ósátt við fjölskylduhagi sína.

Hafi starfsmenn varnaraðila rætt við sóknaraðila á heimili hennar hinn 12. apríl. Hefði komið fram hjá henni að hún myndi eiga samastað hjá bróður sínum, kæmi til útburðar. Þá ætti hún í viðræðum við Ráðgjafarstofu heimilanna og nyti við það aðstoðar lögmanns síns. Hafi sóknaraðili skrifað undir nýja meðferðaráætlun samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga þar sem fram kom m.a. að áfram yrði óboðað eftirlit með heimilinu og að hún myndi taka á móti og nýta sér úrræðið Greiningu og ráðgjöf heim. Rætt hafi verið við sóknaraðila símleiðis hinn 28. sama mánaðar og hafi hún þá afþakkað síðastnefnt úrræði og sagst ekki þurfa á slíku að halda. Í greinargerð starfsmanna Greiningar og ráðgjafar 19. maí sl. komi fram að vandi sóknaraðila sé margþættur og erfiður og að ekki myndi vera unnt að vinna í málum fjölskyldunnar með heimsóknum á heimilið. Þeirra mat væri að fjölskyldan þyrfti að fara í Greiningar- og kennsluvistun á Vistheimili barna. Niðurstaða fundar starfsmanna varnaraðila 3. júní sl. hafi verið að leggja til að gerð yrði meðferðaráætlun þar sem sótt yrði um Greiningar- og kennsluvistun á vistheimili barna með það að markmiði að fá betri mynd af getu sóknaraðila. Þá hafi verið talið nauðsynlegt að ræða við foreldra um að eldri börnin færu tímabundið til föður síns.

Fleiri tilkynningar hafi borist um þetta leyti, m.a. undir nafnleynd um að D sætti kynferðislegri áreitni af hálfu stjúpföður síns. Stúlkan hefði gert lítið úr því í samtali við starfsmann varnaraðila en komið hefði fram hjá henni að sóknaraðili beitti enn líkamlegu ofbeldi á heimilinu og beindist það aðallega gegn þeim E. Þá kvartaði hún undan því að bera miklar umönnunarskyldur gagnvart systkinum sínum.

Hinn 13. júní sl. hefðu borist upplýsingar frá hjúkrunarfræðingi ungbarnaeftirlits heilsugæslunnar í kjölfar þess að sóknaraðili kom með C og B til reglubundinnar skoðunar. Voru niðurstöður skoðunar ekki góðar og virtist C langt á eftir jafnöldrum sínum hvað varðaði almenna þekkingu.  Var talið nauðsynlegt að frekari athugun færi fram á börnunum og áréttað að mikilvægt væri að þau kæmust í leikskóla.

Hinn 23. júní sl. hefði sóknaraðili hafnað fyrrgreindum tillögum starfsmanna sóknaraðila í símtali. Hún hefði hinn 30. sama mánaðar mætt til viðtals hjá starfsmönnum varnaraðila ásamt lögmanni sínum og þar hafi afstaða hennar verið áréttuð. Var sóknaraðila kynnt að málið yrði lagt fyrir fund varnaraðila.

Hinn 9. september sl. hefðu borist upplýsingar frá starfsmanni heimaþjónustu þjónustumiðstöðvar þar sem komið hefði fram að ástandið á heimili sóknaraðila væri ekki gott, umhirðu barnanna í ýmsu áfátt og mikill óþrifnaður á heimilinu.

Sóknaraðili var boðuð á fund varnaraðila hinn 19. október sl. og mætti hún þar ásamt lögmanni sínum. Faðir D og E sat einnig fundinn ásamt lögmanni sínum og samþykkti hann fyrir sitt leyti að farið yrði að tillögum starfsmanna. Var það niðurstaða varnaraðila eftir fundinn að í ljósi alvarleika málsins og þess að í engu hefði tekist að styðja börnin í gegnum tíðina eða koma þeim til aðstoðar þjónaði það hagsmunum barnanna best að vistast á Vistheimili barna, sbr. 27. gr. barnaverndarlaga í tvo mánuði á meðan unnið yrði að því að bæta uppeldisaðstæður þeirra og kanna foreldrahæfni sóknaraðila auk þess sem líðan og þroskastaða barnanna yrði metin. Þar sem samþykki sóknaraðila skorti fyrir vistun barnanna utan heimilis var málið tekið til úrskurðar og ákveðið að A, B og C skyldu vistuð á Vistheimili barna, en D og E á heimili föður síns í allt að 2 mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. 

Á fundi með varnaraðila 2. nóvember sl. samþykkti sóknaraðili þátttöku í úrræðinu Greiningar- og leiðbeiningarvistun á Vistheimili barna og að eldri börnin tvö færu í könnunarviðtal í Barnahúsi, auk þess sem sálfræðilegt mat færi fram á líðan og stöðu barnanna. Hún hafnaði því hins vegar að undirgangast forsjárhæfnimat.

Fyrir liggur skýrsla skipaðs talsmanns D og E M-barna um viðtöl við börnin 27. september sl. Í viðtalinu sagðist D vera ósátt við afskipti varnaraðila af málefnum þeirra systkinanna. Hún sagðist ekki skilja hvers vegna varnaraðili hefði ekki aðhafst fyrr en nú þegar ætti að gera eitthvað væri ástandið orðið betra en áður. Henni liði vel hjá móður sinni en hugnaðist ekki að búa hjá föður sínum, þar sem henni semdi illa við stjúpmóður sína og þyrfti að fara um langan veg til að sækja skóla og hitta vini sína. Hún væri mjög ósátt við fyrirætlanir um að láta yngri systkini hennar dveljast á vistheimili og hefði áhyggjur af líðan þeirra yrðu þau tekin af móður sinni. Þá kom fram hjá henni að hún væri sakbitin vegna málsins, sem hún rakti til þess að móðir hennar hefði einu sinni slegið hana.

E sagði sér líða vel á heimili föður síns og ætti hann góð samskipti við stjúpmóður og stjúpbróður, sem hann léki oft við. Honum liði einnig vel hjá móður sinni, sem hann sagði góða við þau systkinin, þótt hún skammaði sig stundum þegar hann gerði eitthvað sem hann mætti ekki gera. Hann sagðist frekar vilja búa hjá móður sinni og systkinum, í nágrenni við félaga sína, en búa hjá föður sínum.

Sóknaraðili gaf skýrslu fyrir dóminum og sagðist telja sig vel hæfa til að hugsa um börn sín. Hún væri reglusöm og vísaði því alfarið á bug að hún ætti við spilafíkn að stríða, s.s. varnaraðili hefði haldið fram. Fjárhagsstaða sín væri ekki góð, en hún væri að vinna í þeim málum og nýlega hefði umsókn hennar um greiðsluaðlögun verið samþykkt. Þá búi hún í góðu húsnæði og hafi verið fallið frá útburði, sem úrskurðað var um fyrr á árinu. Sóknaraðili sagðist samþykk því að börn hennar tækju þátt í úrræðinu Greining og ráðgjöf á Vistheimili barna, en væri ekki sátt við að þau vistuðust þar. Þá væri hún ekki heldur sátt við að eldri börnin væru vistuð utan heimilisins. Hún sagðist hafa lýst því á fundi sem haldinn var í starfsstöð varnaraðila hinn 30. júní sl. að hún samþykkti alla þá aðstoð sem varnaraðili hefði að bjóða en gæti ekki sætt sig við að börnin yrðu tekin af heimilinu. Hún sagðist mæta snemma á morgnana á vistheimilið og vera þar með börnum sínum fram á kvöld. Hún taldi börnin hafa sýnt framfarir á vistheimilinu. Málþroski hefði aukist og þeim hefði verið kennt að púsla, teikna o.s.frv. Þá væri dóttir hennar farin að skrifa stafi. Sóknaraðili sagðist taka þátt í þessu starfi með börnunum en hún hefði sjálf ekki fengið neina fræðslu eða leiðbeiningar frá varnaraðila.

Þá kom fyrir dóminn sem vitni H, eða systir H, nunna við söfnuð kaþólskra hér á landi. Vitnið sagðist hafa þekkt til sóknaraðila í nokkur ár. Teldi hún hana eiga gott samband við börn sín og sinna þeim vel. 

Málsástæður sóknaraðila

Sóknaraðili telur aðstæður barnanna á heimili hennar til fyrirmyndar. Jafnframt sé félagsleg staða barnanna og námsárangur til fyrirmyndar. Með aðgerðum sínum hafi varnaraðili slitið samband barna við móður. Eldri börnin dvelji nú á heimili föður síns ásamt eldri hálfsystur, sambýliskonu föðurins og barni hennar, í fjögurra herbergja íbúð í fjölbýlishúsi langt frá skóla og vinum. Afstaða eldri barna sóknaraðila sé skýr, þau vilji vera hjá móður sinni. Hefur sóknaraðili lagt fram handrituð bréf barnanna þessa efnis.

Sóknaraðili heldur því fram að starfsmenn varnaraðila hafi ekki komið á heimili hennar á síðastliðnu ári. Þá hafi hún komið því á framfæri við starfsmann varnaraðila að öll aðstoð sem í 23. til 26. gr. barnaverndarlaga greinir sé vel þegin, þ.e. allur stuðningur í þá veru að efla þroska og líkamlegt atgervi barnanna. Jafnframt hafi sóknaraðili leitað eftir aðstoð við að útvega yngri börnunum vist í leikskóla, en dagvistun hafi ekki fengist vegna skuldar á leikskólagjöldum. Varnaraðili hafi ekki komið á móts við sóknaraðila í þessum efnum, heldur ráðist í málið með offorsi.

Við úrlausn málsins hafi varnaraðili ekki gætt sanngirni og meðalhófs og ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni. Þá hafi sóknaraðili ekki notið nægjanlegs andmælaréttar. Hafi varnaraðili ekki farið að lögum við úrlausn málsins og virðist örla á kynþáttafordómum í garð sóknaraðila. Ávirðingar um spilafíkn, vanrækslu og sinnuleysi við börnin séu rangar og ekki studdar haldbærum gögnum. Þá sé sóknaraðili ekki ofbeldisfull.

Málsástæður varnaraðila

Varnaraðili telur að gætt hafi verið meðalhófs við úrlausn máls sóknaraðila. Beitt hafi verið vægustu úrræðum sem völ er á við vinnslu málsins. Reynt hafi verið að beita úrræðinu Greining og ráðgjöf heim auk þess sem fjöldi meðferðaráætlana hafi verið gerðar með sóknaraðila en án árangurs. Óboðað eftirlit hafi farið fram á heimili sóknaraðila í fjölda skipta en sóknaraðili verið til lítillar samvinnu. Stuðningur með aðkomu þjónustumiðstöðvar hafi ekki heldur borið árangur. Sóknaraðili hafi notið fjárhagsaðstoðar sem hún hafi ekki nýtt í þágu barna sinna. Varnaraðili hafi aðeins nýtt heimild til að úrskurða um vistun barnanna utan heimilis í tvo mánuði, sbr. 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga en ekki farið fram á lengri vistun, sbr. 1. mgr. 28. gr. laganna. Staðhæfingum sóknaraðila um að ekki hafi verið gætt meðalhófs sé mótmælt sem ósönnum og órökstuddum.

Því sé alfarið hafnað að varnaraðili hafi ekki gætt sanngirni við úrlausn málsins. Málsmeðferð og ákvarðanir hafi verið í samræmi við allar helstu meginreglur stjórnsýsluréttarins og barnaverndarlaga. Varnaraðili hafi stigið varlega til jarðar og sýnt sóknaraðila og vanda hennar umburðarlyndi. Ítrekað hafi verið reynt að fá sóknaraðila til samstarfs um að vernda hagsmuni barnanna, en sóknaraðili hafi ekki, fram að síðasta fundi með varnaraðila, sýnt í verki vilja eða getu til samstarfs. Eftir að hinir kærðu úrskurðir voru kveðnir upp hafi sóknaraðili hins vegar breytt viðhorfum sínum til varnaraðila og þeirra úrræða sem henni hafa verið boðin. Þannig taki hún nú virkan þátt í greiningar- og kennsluvistun á Vistheimili barna og hafi samþykkt greiningarvinnu með eldri börnin tvö. Sóknaraðili hafi lýst ánægju með þær framfarir sem börnin hafa sýnt meðan þau hafa verið vistuð utan heimilis hennar.

Ekki sé rétt að varnaraðili hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni og gætt að andmælarétti. Gögn málsins sýni með óyggjandi hætti að varnaraðili hafi gert hvað hann gat til að upplýsa og rannsaka þá þætti málsins sem réttlæti það inngrip sem hinir kærðu úrskurðir kveði á um. Tugir eftirlitsferða, viðtalsboðana og símtala hafi sýnt fram á þörfina fyrir stuðning við fjölskylduna. Varnaraðili hafi sótt upplýsingar frá skólum barnanna, velferðarþjónustunni, heilbrigðisstofnunum og nánustu fjölskyldu. Þá hafi börnunum verið skipaður talsmaður. Ekkert í gögnum málsins styðji fullyrðingu sóknaraðila um að rannsóknarregla stjórnsýsluréttarins hafi verið brotin. Enn fremur hafi sóknaraðila ávallt verið boðið að tjá sig um bókanir funda með varnaraðila og hún hvött til að láta í té viðhorf sín og afstöðu til vinnslu málsins. Hún hafi einnig notið lögmannsaðstoðar á síðari stigum. Ekkert í gögnum málsins styðji þá órökstuddu fullyrðingu að varnaraðili hafi ekki gætt að andmælarétti.

Öll skilyrði séu uppfyllt til þess að vista megi börnin utan heimilis í allt að tvo mánuði. Úrræði á grundvelli 24. gr. og 25. gr. barnaverndarlaga hafi verið reynd en ekki skilað árangri. Þá hafi varnaraðili einnig nýtt úrræði á grundvelli 26. gr. laganna en án árangurs. Skilyrði fyrir beitingu b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga séu að brýnir hagsmunir barnanna mæli með því og að úrræði samkvæmt 24. gr. og 25. gr. laganna hafi ekki skilað árangri að mati barnaverndarnefndar, eða eftir atvikum að barnaverndarnefnd hafi komist að þeirri niðurstöðu að þau séu ófullnægjandi. Öll lagaleg skilyrði fyrir beitingu 27. gr. séu uppfyllt í málinu. Að mati varnaraðila hafi verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart sóknaraðila og unnt var hverju sinni. Ekkert stuðningsúrræði hafi megnað að skapa börnunum þær aðstæður sem tryggi þeim möguleika á heilbrigðu uppeldi svo að þau geti náð þeim þroska sem þeim er nauðsynlegur fyrir framtíðina. Enn fremur sé það mat varnaraðila að meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og að ekki hafi verið gripið til viðurhluta meiri úrræða en nauðsyn hafi borið til. Þar sem samþykki sóknaraðila hafi skort fyrir áframhaldandi stuðningi á grundvelli barnaverndarlaga hafi þótt nauðsynlegt, á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga að úrskurða að börn sóknaraðila skyldu vistuð utan heimilis í tvo mánuði.

Niðurstaða

Samkvæmt b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga getur barnaverndarnefnd kveðið á um töku barns af heimili í allt að tvo mánuði og kveðið á um nauðsynlegar ráðstafanir, svo sem ráðstöfun þess í fóstur eða vistun á heimili eða stofnun o.fl., til að tryggja öryggi þess eða til að unnt sé að gera viðeigandi rannsókn á barninu og veita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu.

Af gögnum málsins verður ráðið að uppeldisaðstæður barna sóknaraðila eru ekki eins og best verður á kosið. Hafa varnaraðila borist fjölmargar tilkynningar um meinta vanrækslu sóknaraðila gagnvart börnunum. Meðal annars hefur sóknaraðili orðið uppvís að því að skilja ung börn sín eftir einsömul í bifreið að næturlagi í miðborg Reykjavíkur. Þá liggja fyrir gögn um að sóknaraðili hafi beitt dóttur sína, D, líkamlegu ofbeldi. Hefur varnaraðili margítrekað leitast við að ná samvinnu við sóknaraðila um aðgerðir í þá veru að bæta aðstæður barnanna, en án árangurs.

Í forsendum hinna kærðu úrskurða kemur fram það mat varnaraðila að grípa þurfi tafarlaust inn í þá þróun sem orðin sé varðandi börnin, sem virðist hafa lifað við vanrækslu, harðræði og ofbeldi af hálfu móður til langs tíma. Í ljósi þess sem fram hafi komið um alvarleika málsins og þess að í engu hafi tekist að styðja börnin í gegnum tíðina eða koma þeim til aðstoðar sé það mat varnaraðila að eðlilegt sé að eldri börnin tvö, D og E, fari í umsjá föður síns í allt að tvo mánuði á meðan foreldrahæfni sóknaraðila verði metin, enda fari faðir með forsjá þeirra ásamt móður og börnin dvelji töluvert á heimili hans. Þá sé nauðsynlegt að börnin A, B og C vistist á vistheimili barna á meðan unnið verði að því að bæta uppeldisaðstæður þeirra og kanna foreldrahæfni móður, auk þess sem líðan barnanna og þroskastaða verði metin.

Jafnframt fól varnaraðili starfsmönnum sínum að vinna meðferðaráætlun á grundvelli 23. gr. barnaverndarlaga í samvinnu við sóknaraðila, sem feli í sér að sóknaraðili sinni Greiningar- og kennsluvistun á Vistheimili barna, að sóknaraðili undirgangist forsjárhæfnimat, að D og E fari í könnunarviðtal í Barnahús, að sálfræðingur varnaraðila leggi mat á stöðu og líðan barnanna og að hlutast verði til um að yngri börnin komist sem fyrst á leikskóla í samvinnu við þjónustumiðstöð.

Sóknaraðili hefur haldið því fram að við meðferð málsins hafi varnaraðili ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni og ekki gætt meðalhófs, andmælaréttar og sanngirni, sbr. einkum 10., 12. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Svo sem gögn málsins bera með sér hafa starfsmenn varnaraðila margsinnis komið á heimili sóknaraðila, jafnframt því sem aflað hefur verið upplýsinga frá skólum barnanna, velferðarþjónustu, heilsugæslu og sjúkrastofnunum. Þá hefur elstu börnunum tveimur verið skipaður talsmaður, sem átt hefur viðtal við þau. Verður ekki fallist á það með sóknaraðila að málið hafi ekki sætt viðhlítandi rannsókn. Meðal gagna málsins er fundargerð fundar varnaraðila 19. október sl., sem sóknaraðili sat ásamt lögmanni sínum. Voru athugasemdir og andmæli sóknaraðila þar færð til bókar en hinir kærðu úrskurðir voru kveðnir upp í kjölfar fundarins. Sóknaraðili átti þess því kost að tjá sig um málið áður en ákvörðun var tekin og naut þannig andmælaréttar. Ekki verður heldur fallist á það með sóknaraðila að meðalhófs hafi ekki verið gætt við úrlausn málsins. Svo sem rakið hefur verið náðist ekki samstarf við sóknaraðila um úrræði í þá veru að bæta uppeldisaðstæður barnanna á meðan þau dvöldust á heimili hennar. Þá hefur varnaraðili ekki farið fram á að börnin verði vistuð utan heimilis lengur en í tvo mánuði, sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Loks verður ekki annað séð en að meðferð málsins hafi verið í fullu samræmi við meginreglur stjórnsýslulaga og barnaverndarlaga. Því verður ekki fallist á það með sóknaraðila að ekki hafi verið gætt sanngirni við úrlausn málsins.  

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. barnaverndarlaga er það markmið laganna að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður fái nauðsynlega aðstoð. Leitast skuli við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við. Að þessu miða aðgerðir samkvæmt hinum kærðu úrskurðum og áætlun sú sem varnaraðili mælti fyrir um í kjölfar uppkvaðningar þeirra. Lýsti sóknaraðili því jafnframt fyrir dóminum að hún taki virkan þátt í því starfi sem síðan hafi farið fram og telji hún yngri börnunum hafa farið fram í þroska við dvölina á vistheimilinu. Varnaraðili þykir hafa sýnt fram á að úrræði sem mælt er fyrir um í 24. gr. og 25. gr. barnaverndarlaga hafi ekki skilað árangri. Þykja brýnir hagsmunir barnanna horfa til þess að þau verði vistuð utan heimilis í allt að tvo mánuði svo að koma megi við þeim úrræðum sem varnaraðili telur nauðsynleg til að tryggja aðbúnað þeirra. Er því hafnað kröfu sóknaraðila um að hinir kærðu úrskurðir verði felldir úr gildi. Verða úrskurðirnir staðfestir að kröfu varnaraðila.

Sóknaraðili hefur gjafsókn í málinu samkvæmt 1. mgr. 60. gr. barnaverndarlaga. Verður málflutningsþóknun lögmanns sóknaraðila, Jóns Egilssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greidd úr ríkissjóði.

Af hálfu varnaraðila er ekki krafist málskostnaðar.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið Ingi B. Poulsen hdl.

Úrskurðinn kveður upp Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Kröfu sóknaraðila, K, um að úrskurðir varnaraðila, Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, frá 19. október 2010, verði felldir úr gildi, er hafnað og eru úrskurðirnir að kröfu varnaraðila staðfestir.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar að fjárhæð 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.