Þriðjudaginn 22. janúar 2013.
Nr. 18/2013.	X (Guðríður Lára Þrastardóttir hdl.) gegn Barnaverndarnefnd Reykjavíkur (Kristbjörg Stephensen hrl.)

Kærumál. Barnavernd. Vistun barns.

Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem barnaverndarnefnd var heimilað að vista A, B og C, dætur X, utan heimilis hennar í 6 mánuði.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 2. janúar 2013 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2012, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að dætur sóknaraðila, A, B og C, verði vistaðar utan heimilis sóknaraðila í sex mánuði frá 30. október 2012. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að vistun barnanna utan heimilis verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Málsástæðum og lagarökum aðila er ítarlega lýst í hinum kærða úrskurði. Ekki verður fallist á með sóknaraðila að meðferð málsins á stjórnsýslustigi hafi verið háð einhverjum þeim annmörkum sem leitt geti til þess að krafa hennar verði tekin til greina. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.

Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, X, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 450.000 krónur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2012.

I.

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 4. desember sl., barst dóminum 12. nóvember sl. með kröfu sóknaraðila, X, [...], [...], um að felldur verði úr gildi úrskurður varnaraðila, Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, frá 30. október 2012 um að A, kt. [...], B, kt. [...] og C, kt. [...], skuli vistaðar á vegum varnaraðila í allt að tvo mánuði frá þeim degi, 30. október 2012, að telja. Sóknaraðili krefst þess jafnframt að hafnað verði kröfu varnaraðila um að héraðsdómur úrskurði að telpurnar verði vistaðar utan heimilis forsjáraðila í samtals sex mánuði frá framangreindum degi. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi varnaraðila að skaðlausu, ásamt virðisaukaskatti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Varnaraðili krefst þess að dómurinn staðfesti framangreindan úrskurð varnaraðila frá 30. október sl. og að úrskurðað verði að A, B og C verði vistaðar utan heimilis sóknaraðila í samtals sex mánuði frá 30. október 2012, sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Gerir varnaraðili ekki kröfu um málskostnað.

II.

Sóknaraðili er tæplega [...] ára einstæð móðir og snýst mál þetta um börn hennar þrjú, systurnar A [...], B [...] og C [...]. Faðir telpnanna er fyrrum sambýlismaður sóknaraðila, Y, sem er nú búsettur í Bretlandi. Lúta systurnar forsjá sóknaraðila. Ráða má af gögnum að samband sóknaraðila og föður telpnanna hafi verið óstöðugt síðastliðin tíu ár.

Fyrir liggur að B er fjölfötluð og algjörlega háð öðrum með allar sínar þarfir. Hún getur ekki tjáð sig nema takmarkað með augum og hljóðum og hún þarf aðstoð við öndun. Telpan þarf sólarhringsumönnun og mun umönnun hennar mjög flókin. Þar til nýlega var ekki ljóst hvaða sjúkdómur hrjáði hana og meðal annars þess vegna hefur sóknaraðili oft farið með hana utan til læknismeðferðar. Var það ekki fyrr en í byrjun þessa árs sem breskir læknir gáfu yfirlýsingu um að þeir telji veikindi hennar stafa af sjaldgæfum og ólæknanlegum genagalla ([...]). Í fyrirliggjandi læknabréfum kemur fram að læknar hérlendis höfðu áhyggjur af því að foreldrar telpunnar færu með hana í óþarfar og jafnvel skaðlegar læknismeðferðir- og aðgerðir víða um heim. Sóknaraðili fór með telpuna til læknismeðferðar í London 22. desember 2011, í óþökk lækna Barnaspítala Hringsins, sem höfðu haft telpuna til meðferðar, en [...] taugalæknir taldi hana hins vegar vera ferðafæra og gaf út vottorð þar um.

Bresk barnaverndaryfirvöld höfðu afskipti af málefnum B eftir að til Bretlands var komið og með úrskurði um tímabundna vistun (interim care order) hinn 13. janúar 2012 var hún tekin úr umsjá sóknaraðila og vistuð á vegum þarlendra barnaverndaryfirvalda. Sá úrskurður var síðan verið staðfestur með dómsúrskurði æðra dómstigs í Bretlandi (Family Division of the High Court of Justice). Með úrskurði uppkveðnum 31. júlí 2012 var telpunni heimilað að snúa aftur til Íslands í ljósi gagna, sem Barnavernd Reykjavíkur lagði fram, um að leitast yrði við hér á landi að tryggja öryggi telpunnar og stöðugleika. Frá heimkomu hinn 13. ágúst sl. hefur telpan verið vistuð á vegum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur og hefur hún ýmist dvalið í Rjóðri, hvíldar- og endurhæfingarheimili fyrir langveik og fötluð börn, eða á Barnaspítala Hringsins.

Búseta telpnanna A og C hefur verið óstöðug hin síðari ár. Hafa þær dvalist á mörgum stöðum og haft marga umönnunaraðila, bæði hérlendis og erlendis. Höfðu bresk barnaverndaryfirvöld afskipti af högum þeirra meðan þær bjuggu þar árið 2012. A er í [...]skóla og C í leikskólanum [...]. Liggja fyrir í málinu umsagnir skólastjórnenda um veru telpnanna þar. Í málinu liggur og fyrir skýrsla þeirra sérfræðinga Greiningar og ráðgjafar sem aðstoðuðu sóknaraðila á vegum velferðarsviðs Reykjavíkurborgar við að koma reglu á heimili sitt og leiðbeina henni um uppeldi barnanna á tímabilinu17. ágúst til 8. október sl.

Fyrir liggur forsjárhæfnismat [...] sálfræðings, dags. 4. júní 2012, þar sem fram kemur það álit að sóknaraðili sé óhæf til að fara með forsjá B. Telur matsmaður að með hegðun sinni hafi hún líklegast stofnað B í bráða hættu. Hafi sóknaraðili ekki farið eftir fyrirmælum lækna. Hafi hún sjálf beitt óhefðbundnum lækningum og beðið um óþarfa rannsóknir og meðferðir. Hún hafi neitað að gefa B sýklalyf, sem valdið hafi lífshættulegu ástandi telpunnar, og neitað að fara með hana í blóðprufu. Þá sé forsjárhæfni sóknaraðila gagnvart A og C verulega skert. Kveðst matsmaður hafa lagt til stuðning við telpurnar í formi vistunar á Vistheimili barna í kennslu og greiningarvistun og að staðan verði endurmetin eftir slíka vistun. Vanræksla sóknaraðila gagnvart telpunum hafi haft veruleg áhrif á líf þeirra og líklegt sé að þær beri langvarandi sálrænan skaða af. Hins vegar verði að taka tillit til þess að hluti af þeirri vanrækslu stafi af þeim tíma sem sóknaraðili hafi ákveðið og/eða þurft að nota til að sinna B. Það ástand sem fjölskyldan hafi verið í sé óvenjulegt og einkennist af rótleysi og óöryggi. Ef hins vegar mál B leysist fyrir dómstólum og ró kemst á málið gæti sóknaraðili farið að vinna með barnaverndaryfirvöldum í að öðlast betri hæfni til að sinna A og C. Tengsl sóknaraðila við þessar dætur sínar séu með ágætum. Telpurnar séu samt ögrandi við sóknaraðila og eigi hún í erfiðleikum með að setja þeim mörk.

Í skýrslu matsmannsins kemur og fram að sóknaraðili eigi við tilgreinda persónulega erfiðleika að stríða sem séu langvinnir og erfiðir og sé ólíklegt að það breytist nema með langvinnri, sérhæfðri sálfræðimeðferð. Til að foreldrar geti sinnt börnum sínum með nægjanlegum hætti þurfi þeir að hafa ákveðna hæfni á mismunandi sviðum, örva þau til sjálfstæðis og veita þeim ást og umhyggju. Sé það niðurstaða matsmanns að hæfni sóknaraðila sé verulega skert á flestum þessara sviða. Hafi hún sýnt alvarlega vanrækslu gagnvart A og C og skaðlega hegðun gagnvart B.

Hinn 8. ágúst 2012 undirritaði sóknaraðili áætlun um meðferð máls skv. 23. gr. barnaverndarlaga, sem m.a. vísar til yfirlýsingar sóknaraðila frá 28. mars 2012 um vistun B utan heimilis í allt að tvo mánuði. Er tekið fram í áætluninni að tekið skuli mið af umgengni í Bretlandi, þ.e. hvernig hún hafi gengið og hvernig henni hafi verið háttað. Þá verði starfsmenn varnaraðila, í samvinnu við lækna og aðra meðferðaraðila B og þær stofnanir aðrar sem að málinu komi, að veita sóknaraðila sálfræðilegan og uppeldislegan stuðning. Sóknaraðili afturkallaði hins vegar samþykki sitt fyrir vistun B utan heimilis.

Með úrskurði varnaraðila 30. október sl. var ákveðið að systurnar þrjár skyldu vistaðar á vegum varnaraðila í allt að tvo mánuði frá og með úrskurðardegi samkvæmt heimild í b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Jafnframt var lögmanni varnaraðila falið með bókun sama dag að gera þá kröfu fyrir dómi að vistun telpnanna stæði í sex mánuði, frá og með úrskurðardegi, sbr. 1. mgr. 28. gr. sömu laga. Var starfsmönnum varnaraðila og falið að gera áætlun um meðferð máls skv. 23. gr. barnaverndarlaga, í samvinnu við sóknaraðila, þar sem m.a. komi fram að sóknaraðili fái viðeigandi aðstoð varðandi úrræði sem miði að því að bæta uppeldisfærni og líðan hennar til að geta sinnt forsjárskyldum sínum, s.s. innlögn á Reykjalund, sem varnaraðili leggi mikla áherslu á að sóknaraðili nýti sér standi það henni til boða. Áfram verði unnið að forsjárhæfnismati á sóknaraðila og skoðað verði með viðeigandi stuðning fyrir dætur hennar á tímabilinu.

III.

Við aðalmeðferð málsins gaf sóknaraðili skýrslu. Auk hennar komu eftirgreind vitni fyrir dóminn og gáfu vitnaskýrslur: [...] félagsráðgjafi, [...] sálfræðingur og þær [...] og [...], báðar félagsráðgjafar hjá Barnavernd Reykjavíkur.

IV.

Málsástæður sóknaraðila

Sóknaraðili vísar til þess að réttur hennar til að andmæla skv. 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 47. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 hafi verið brotinn við ákvarðanatöku í málinu. Varnaraðili hafi kveðið upp úrskurð um takmarkaðan aðgang sóknaraðila og lögmanns hennar að gögnum málsins í samræmi við 2. mgr. 47. gr. barnaverndarlaga með vísan til þess að fyrri lögmaður sóknaraðila hefði birt gögn með viðkvæmum persónuupplýsingum á heimasíðu sem stofnuð hefði verið til fjársöfnunar fyrir B. Í kjölfarið hafi sá lögmaður ekki séð sér fært að koma frekar að málinu og sagt sig frá því. Þegar núverandi lögmaður sóknaraðila hafi tekið við málinu hafi hún óskað eftir að ákvörðunin yrði endurskoðuð í ljósi þeirrar breytingar. Óskað hafi verið eftir aðgangi að gögnunum fyrir fund varnaraðila hinn 30. október en aðgangi verið synjað. Lögmaðurinn hafi þó fengið tækifæri til að kynna sér gögn málsins í húsakynnum varnaraðila, undir stöðugu eftirliti starfsmanna varnaraðila. Um hafi verið að ræða hátt á annað hundrað blaðsíður sem legið hafi til grundvallar tillögum varnaraðila um sex mánaða vistun telpnanna utan heimilis og hafi lögmaðurinn fengið um tvær klukkustundir til að kynna sér þær. Við þetta bætist að skýrslur talsmanna telpnanna hafi ekki verið tiltækar fyrr en á fundinum sjálfum hinn 30. október. Brot á andmælareglunni leiði almennt til þess að um verulegan annmarka sé að ræða á stjórnvaldsákvörðun, sem sé þar af leiðandi ógildanleg. Enginn vafi sé á þessari niðurstöðu þegar um mjög íþyngjandi ákvarðanir sé að ræða, eins og í máli þessu. Að mati sóknaraðila standist ákvæði 2. mgr. 45. gr. barnaverndarlaga, sem ákvörðun varnaraðila byggist á, ekki ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar og 4. og 1. mgr. 6. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Nægi þetta brot eitt og sér til að fallast verði á kröfu sóknaraðila um ógildingu.

Sóknaraðili byggir og á því að varnaraðili hafi ekki virt rannsóknarregluna við undirbúning ákvörðunar sinnar. Rannsóknarreglan sé meginregla í stjórnsýslurétti, sem lögfest sé í 10. gr. stjórnsýslulaga. Þá komi skýrt fram í 1. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga að barnaverndarnefnd skuli sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Verulega skorti á að fullnægjandi rannsókn hafi farið fram. Fyrir liggi forsjárhæfnismat, unnið af [...] sálfræðingi, en þar sé að finna fjölmargar rangfærslur um sóknaraðila og dætur hennar. Á þetta hafi sóknaraðili bent varnaraðila sem fallist hafi á að láta framkvæma nýtt forsjárhæfnismat. Þrátt fyrir það virðist sem ákvörðun varnaraðila hafi að stærstum hluta byggst á fyrrgreindu mati. Þá telji sóknaraðili að ekki hafi verið tekið tillit til gagna frá heilbrigðisstarfsfólki sem vottað hafi skriflega um hæfni sóknaraðila til að annast B. Slíkt brot á rannsóknarreglunni valdi því að ákvörðunin sé ógildanleg.

Sóknaraðili vísi og til þess að lagaskilyrðum um vistun barns utan heimilis skv. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga hafi ekki verið fullnægt. Samkvæmt ákvæðinu sé áskilið að brýnir hagsmunir barns verði að mæla með úrskurði um vistun utan heimilis í allt að 2 mánuði. Að mati sóknaraðila hafi varnaraðili hvorki sýnt fram á þá brýnu hagsmuni barns sem í húfi séu né þá nauðsyn sem áskilin sé í lögum.

Ekki verður hjá því komist að líta á stöðu B annars vegar og A og C hins vegar, en aðstæður telpnanna þriggja séu gjörólíkar, enda sé ein þeirra alvarlega veik. Hvað varði B þá sé hagsmunum hennar best borgið fái hún að búa hjá sóknaraðila. Til þess þurfi sóknaraðili hins vegar aðstoð félagsmálayfirvalda, þar með talið frá varnaraðila. Sóknaraðili hafi alla tíð verið aðalumönnunaraðili telpunnar og þekki því óvenjulegar þarfir hennar og tjáskipti best allra. Mótmælt sé þeim staðhæfingum varnaraðila að sóknaraðili hafi látið telpuna undirgangast óþarfar og jafnvel hættulegar læknismeðferðir undanfarin ár. Engar sannanir liggi fyrir um að þær meðferðir sem B hafi undirgengist hafi verið hættulegar og hafi þær alltaf verið unnar af heilbrigðisstarfsfólki á viðurkenndum sjúkrastofnunum. Nauðsynlegt sé til þess að horfa að sóknaraðili hafi verið í stöðu örvæntingarfulls foreldris í leit að svörum við því hvað amaði að barni sínu. Megi fullyrða að allir foreldrar sem stæðu frammi fyrir því að eygja von um að finna lækningu handa svo veiku barni myndu grípa hvert slíkt tækifæri fegins hendi. Þá verði ekki litið fram hjá því að árið 2009 og haustið 2011 hafi barnalæknar Barnaspítala Hringsins verið orðnir ráðþrota og farnir að ræða líknandi meðferð handa B. Hafi [...] heitinn, [...]læknir, ítrekað ráðlagt sóknaraðila haustið 2011 að fara með telpuna til Bretlands til lækninga og hafi hann skrifað upp á vottorð fyrir hana og vottað hana ferðafæra. Hafi ákvörðun sóknaraðila um að fara með telpuna til Bretlands reynst hárrétt. Hafi hún þar farið í aðgerð og fengið nýja tegund öndunartækis auk þess sem hún hafi loksins fengið sjúkdómsgreiningu, eftir fimm ára leit, sem leiði til þess að unnt sé að veita henni rétta meðferð. Komi til þess að B fari heim muni hún njóta heimahjúkrunar. Þá muni henni að öllum líkindum verða útveguð notendastýrð þjónusta. Óhjákvæmilega verði því mikið og stöðugt eftirlit með umönnun sóknaraðila á B, en heilbrigðisstarfsfólk og aðrir umönnunaraðilar hennar séu að sjálfsögðu tilkynningarskyldir til barnaverndar, líkt og aðrir. Að mati sóknaraðila sé það skylda varnaraðila að veita henni tækifæri til að sýna fram á að hún geti annast telpuna nú þegar mál hennar séu komin í þann farveg að sjúkdómsgreining hafi verið staðfest.

Af gögnum málsins megi sjá að varnaraðili virðist hafa áhyggjur af A og C vegna rótleysis þeirra og því að sóknaraðili eigi erfitt með að setja þeim mörk. Gögnin bendi þó ekki til þess að þær eigi við hegðunarvanda að stríða í skóla eða leikskóla. Þvert á móti komi fram í gögnum frá leikskóla að C sé dugleg í öllum daglegum þáttum leikskólans og alltaf glöð. Hvað varði athugasemdir frá skóla A lúti þær alvarlegustu að stundvísi og eftirfylgni við heimanám. Því sé mótmælt að athugasemdir þessara aðila séu þess eðlis að réttlæti tímabundna vistun utan heimilis gegn vilja sóknaraðila.

A og C hafi nú búið við það í 10 mánuði að systir þeirra sé vistuð á spítala gegn vilja sóknaraðila. Umgengni við B hafi oft og tíðum farið fram að skólatíma loknum. Óhjákvæmilega komi það niður á samverustundum fjölskyldunnar en ljóst sé að erfitt sé fyrir sóknaraðila að hafa eðlilegt heimilishald þegar eitt barna hennar sé vistað á sjúkrastofnun. Þá hafi fjölskyldan ekki verið í föstu húsnæði síðan í desember 2011, en sóknaraðili hafi ekki getað nýtt sér það félagslega húsnæði sem henni hafi verið boðið þar sem það hafi ekki hentað sérþörfum B. Af þessum sökum hafi sóknaraðili ekki getað leyst út búslóð sína, sem sé í gámi í Reykjavíkurhöfn. Telpurnar hafi því ekki fötin sín eða leikföngin sín hjá sér. Að mati sóknaraðila sé heimkoma B forsenda þess að hún geti sinnt þörfum allra dætra sinna á sómasamlegan hátt. Fjölskyldan gæti þá átt stundir saman á heimilinu þegar skóla og leikskóla ljúki, í stað þess að sóknaraðili neyðist til að velja á milli þess að heimsækja B í Rjóðrið eða sinna A og C í lok dags. Ekki verði horft fram hjá því að vilji elstu telpunnar sé að vera hjá sóknaraðila. Um þetta vísist til skýrslu talsmanns hennar. Lögum samkvæmt beri að taka ríkt tillit til þessa vilja telpunnar, en í 2. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga segi að í störfum sínum skuli barnaverndaryfirvöld taka tillit til sjónarmiða og óska barna eftir því sem aldur þeirra og þroski gefi tilefni til. A sé [...], skýr og dugleg telpa, sem gengið hafi í gegnum mikla og erfiða lífsreynslu. Gríðarlega mikið þurfi til að koma til að fara gegn þessum vilja hennar. Þau atriði sem rakin séu í úrskurði barnaverndarnefndar, og liggi honum til grundvallar, séu engan veginn réttmæt ástæða til að grípa til þessa harkalega úrræðis.

Sóknaraðili bendi á að óheimilt hafi verið að beita úrræði skv. 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga í málinu þar sem unnt hafi verið að beita vægara úrræði. Vísist hér til meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sem lögfest sé í 12. gr. stjórnsýslulaga. Einnig vísist til 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga hvað þetta varði. Varnaraðili hafi ekki sýnt fram á hvers vegna ekki sé hægt að beita vægari úrræðum sem barnaverndarlög bjóði. Megi hvað þetta varði benda á úrræði 24. gr. laganna, varðandi skyldu til að útvega fjölskyldu tilsjónarmann, persónulegan ráðgjafa eða stuðningsfjölskyldu, og úrræði sem varnaraðili hafi skv. 26. gr. laganna. Einnig megi nefna 25. gr. laganna, um vistun utan heimilis með samþykki foreldra til skemmri tíma. Í málinu liggi fyrir greinargerð frá Greiningu og ráðgjöf þar sem fram komi að ráðgjafar telji sóknaraðila geta sinnt þeim A og C ef hún setji þær í forgang. Þá komi ekkert fram í bréfum frá skóla og leikskóla A og C sem kalli á að telpurnar skuli vistaðar utan heimilis. Vistun utan heimilis sé afar íþyngjandi úrræði, ekki einasta fyrir sóknaraðila heldur einnig fyrir dætur hennar, en úrræðið feli í sér verulega röskun á þeirra högum sem kalli engan veginn á svo alvarlegt inngrip. Á fundi barnaverndarnefndar með sóknaraðila hinn 30. október síðastliðinn hafi sóknaraðili lýst sig reiðubúna til að samþykkja að eftirlit yrði haft með heimilinu og til að þiggja aðstoð félagsmálayfirvalda og í raun gera hvað sem lagt yrði til í því skyni að ná sátt í málinu og halda fjölskyldunni saman.

Sóknaraðili telji enn fremur að úrskurðurinn brjóti í bága við þau meginmarkmið barnaverndarlaga, sem tilgreind séu í 2. og 4. gr. þeirra. Verði með engu móti séð að úrræðið sé til þess fallið að styrkja fjölskylduna heldur þvert á móti til þess að stía henni í sundur og brjóta hana niður. Þegar meta skuli hvað sé börnum fyrir bestu beri meðal annars að taka tillit til núverandi aðstæðna barna og til þeirra afleiðinga sem ákvörðun geti haft á líf og líðan þeirra. Þegar tekið sé mið af aðstæðum á heimili sóknaraðila, og þeirra alvarlegu afleiðinga sem það geti haft fyrir barn að vera tekið af heimili sínu, verði ekki séð að sú ráðstöfun sé telpunum fyrir bestu. Þær séu allar afar háðar sóknaraðila og þrái ekkert heitar en að heimilislífið falli í fastar skorður. Með því að vista telpurnar utan heimilis í sex mánuði yrði sá stöðugleiki sem sóknaraðila hafi tekist að skapa í lífi þeirra, þrátt fyrir erfiðar aðstæður, að engu.

V.

Málsástæður varnaraðila

Varnaraðili hafni þeirri staðhæfingu sóknaraðila að brotið hafi verið gegn reglum um andmælarétt, sem fram komi í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 47. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, við ákvarðanatöku í málinu. Vegna tilmæla talsmanns B hafi varnaraðili úrskurðað hinn 16. október 2012 að sóknaraðila og lögmanni hennar væri aðeins heimilt að kynna sér skjöl og önnur gögn er varði dætur hennar sem verði til og varðveitt séu hjá varnaraðila, án þess að þau, eða ljósrit af þeim, séu afhent, sbr. 2. mgr. 45. gr. barnaverndarlaga. Hafi þetta verið gert í framhaldi af því að viðkvæmar persónuupplýsingar um systurnar hafi verið birtar á vefsíðu vegna fjársöfnunar til styrktar B. Samkvæmt úrskurðinum skyldi sóknaraðila gert kleift að kynna sér gögnin í húsnæði Barnaverndar Reykjavíkur og undir eftirliti starfsmanns varnaraðila. Að teknu tilliti til persónuverndarsjónarmiða, sem tryggð séu í lögum nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, 16. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og með vísan til gagna málsins í heild sinni, sé það mat varnaraðila að það geti skaðað hagsmuni systranna ef sóknaraðila verði veittur ótakmarkaður aðgangur að gögnum málsins. Telji varnaraðili ekki unnt að tryggja hagsmuni telpnanna að þessu leyti með öðrum hætti. Samkvæmt 38. gr. barnaverndarlaga gildi ákvæði stjórnsýslulaga um málsmeðferð og nánar tilgreindar ráðstafanir samkvæmt lögunum, með þeim frávikum sem greini í barnaverndarlögum. Í 2. mgr. 45. gr. barnaverndarlaga sé kveðið á um að barnaverndarnefnd geti, með rökstuddum úrskurði, takmarkað aðgang aðila að tilteknum gögnum telji hún að það geti skaðað hagsmuni barns og samband þess við foreldra eða aðra. Stjórnsýslulögin mæli fyrir um lágmarkskröfur til málsmeðferðar fyrir stjórnvöldum. Takmarkanir þær sem gert sé ráð fyrir í 2. mgr. 45. gr. séu aftur á móti í samræmi við það sem fram komi í 17. gr. stjórnsýslulaga, enda ríkir einkahagsmunir sem réttlæti þau frávik sem tilvitnuð 2. mgr. 45. gr. mæli fyrir um.

Varnaraðili byggi á því að meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins. Hafi vægari úrræði samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga ekki megnað að skapa telpunum þær aðstæður sem þær eigi skýlausan rétt á og tryggja þeim stöðugleika. Eins og gögn málsins beri með sér hafi aðstæður og aðbúnaður telpnanna ekki batnað þrátt fyrir margvíslegan stuðning og ítrekuð tilmæli starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur og skóla- og leikskólayfirvalda. Varnaraðili hafi unnið að markmiði barnaverndarlaga í máli sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 2. gr., og fylgt meginreglum barnaverndarstarfs við málsmeðferðina, sbr. 4. gr. laganna.

Varnaraðili mótmæli því að úrskurður varnaraðila frá 30. október sl. uppfylli ekki skilyrði b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Sé það mat varnaraðila að sóknaraðili sé á engan hátt í stakk búin til að takast á við umönnun B, nú fremur en áður. Varnaraðili telji að öryggi telpunnar sé tryggt í umsjá barnaverndaryfirvalda og mikilvægt sé að halda áfram þeirri vinnu sem þegar sé vel á veg komin varðandi telpuna, hvað varði skólamál, húsnæðismál og aðra þá þjónustu sem hún sé talin í þörf fyrir. Þá sé það mat varnaraðila að aðstæður A og C séu óviðunandi í umsjá sóknaraðila og að fullreynt sé að veita henni stuðning, að svo stöddu, með telpurnar í sinni umsjá. Þrátt fyrir margvíslegan stuðning og ítrekuð tilmæli starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur og skóla- og leikskólayfirvalda um bættar aðstæður og aðbúnað telpnanna hafi þetta ekki breyst og ljóst sé af upplýsingum frá fyrrgreindum aðilum að áhyggjur séu af aðbúnaði, líðan og aðstæðum þeirra. Fyrir liggi að aðstæður sóknaraðila séu engan veginn góðar og hafi hún sjálf lýst þreytu og vangetu með hinar telpurnar í sinni umsjá.

Varnaraðili telji nauðsynlegt að vistun telpnanna standi lengur en þá tvo mánuði sem varnaraðili hafi heimild til að úrskurða um, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Sé því gerð sú krafa í máli þessu að annars vegar staðfesti dómurinn úrskurð varnaraðila frá 30. október sl., um að heimilt sé að vista telpurnar utan heimilis sóknaraðila í tvo mánuði, og hins vegar, með vísan til 2. mgr. 62. gr. barnaverndarlaga, að telpurnar verði vistaðar á heimili á vegum varnaraðila í samtals sex mánuði frá og með 30. október 2012 að telja, sbr. 1. mgr. 28. gr. sömu laga.

VI.

Niðurstaða

Eins fram er komið snýst mál þetta um gildi úrskurðar varnaraðila um að vista skuli dætur sóknaraðila utan heimilis sóknaraðila í tvo mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, og hvort fallast beri á kröfu varnaraðila um að telpurnar verði vistaðar utan heimilis sóknaraðila í samtals sex mánuði, frá 30. október 2012 að telja, sbr. 1. mgr. 28. gr. sömu laga.

Í 21. gr. barnaverndarlaga er að finna reglur um málsmeðferð vegna tilkynninga og upplýsinga, sem leitt geta til þess að barnaverndarnefnd hefji könnun máls. Í 5. mgr. greinarinnar er tekið fram að ákvörðun um að hefja könnun skuli ekki tekin nema rökstuddur grunur sé um að tilefni sé til. Í VI. kafla laganna eru síðan fyrirmæli um ráðstafanir barnaverndarnefnda í kjölfar könnunar máls. Er þar kveðið á um ýmis úrræði, með eða án samþykkis foreldra. Einnig er þar gert ráð fyrir að til þess geti komið að barnaverndarnefnd úrskurði um vistun barns utan heimilis í allt að tvo mánuði, án samþykkis foreldra, enda séu uppfyllt þau skilyrði sem þar er kveðið á um og „ef brýnir hagsmunir barns mæla með því“, sbr. 26. og 27. gr. laganna. Í b-lið 1. mgr. 27. gr. er tekið fram að slík ráðstöfun barns sé heimil „til að tryggja öryggi þess eða til þess að unnt sé að gera viðeigandi rannsókn á barninu og veita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu“. Telji barnaverndarnefnd nauðsynlegt að slík ráðstöfun standi lengur en tvo mánuði, er svo mælt fyrir í 1. mgr. 28. gr. að barnaverndarnefnd skuli gera kröfu um það fyrir héraðsdómi, og getur héraðsdómur með úrskurði kveðið á um að vistun barns standi í allt að tólf mánuði í senn.

Ekki verður annað ráðið en að við undirbúning ákvörðunar varnaraðila hafi legið ítarleg gögn fyrir varnaraðila um sögu og framgang þessa máls allt frá því að dóttir sóknaraðila, B, veiktist á árinu 2007. Þannig liggja fyrir greinargerðir og umsagnir starfsmanna varnaraðila þar sem gerð er grein fyrir ástæðum afskipta af heimili og högum barnanna. Eru þær raktar ítarlega í hinum kærða úrskurði varnaraðila. Kemur í úrskurðinum fram að það sé heildstætt mat varnaraðila, með hliðsjón af greinargerðum og gögnum frá starfsmönnum varnaraðila, frá stjórnendum skóla og leikskóla barnanna A og C, matsgerð [...] sálfræðings um forsjárhæfi sóknaraðila, umsögn talsmanns B, gögnum um veru sóknaraðila með B í Bretlandi, læknisfræðilegum gögnum og umsögn úrræðisins Greiningar og ráðgjafar, að brýnir hagsmunir barnanna mæli með vistun þeirra í tilgreindan tíma. Í framangreindri skýrslu [...] sálfræðings, og í skýrslu hans fyrir dómi, kemur fram að hann telji sóknaraðila ekki vera hæfa til að fara með forsjá B. Þá telji hann forsjárhæfni sóknaraðila varðandi hinar dæturnar tvær vera verulega skerta og að þær hafi verið vanræktar að óþörfu til lengri tíma. Mælir hann með áframhaldandi stuðningi við dæturnar þrjár og að þær vistist á Vistheimili barna, en að staðan verði endurmetin eftir slíka vistun.

Í málinu liggur fyrir skýrsla [...], talsmanns telpnanna A og C, og einnig gaf hún skýrslu fyrir dómi. Kemur þar fram að A, sem er [...], hafi lýst því í samtali þeirra í október sl. að hún vilji helst dvelja hjá móður sinni.  C sé hins vegar aðeins [...] og hafi vitnið því ekki leitað sérstaklega eftir vilja hennar að þessu leyti.

Það er niðurstaða dómsins að mat varnaraðila á aðstæðum sóknaraðila sé málefnalegt og að ekki sé með vistun telpnanna utan heimilis gripið til harkalegri aðgerða en tilefni er til. Verður ekki annað séð en að aðgerðir varnaraðila séu, og hafi verið, í samræmi við meginreglur 1. og 4. gr. og markmið 2. gr. barnaverndarlaga og þær séu nauðsynlegar til að veita þeim nauðsynlega meðferð og aðhlynningu.

Fyrir liggur að vægari úrræði skv. 23.-26. gr. barnaverndarlaga hafa verið reynd og þykir sýnt fram á, bæði með framlögðum gögnum og skýrslum vitna fyrir dómi, að þau hafa ekki skilað viðhlítandi árangri. Samkvæmt því, og þar sem ekkert hefur komið fram um að varnaraðili hafi vanrækt að afla gagna sem nauðsynleg gátu talist við töku hinnar kærðu ákvörðunar, verður ekki fallist á þær málsástæður sóknaraðila að varnaraðili hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni og gætt meðalhófs við töku ákvörðunar sinnar, sbr. 10. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Með úrskurði uppkveðnum 16. október sl. takmarkaði varnaraðili aðgang sóknaraðila og lögmanna hennar að gögnum varðandi dætur hennar á grundvelli heimildar í 2. mgr. 45. gr. barnaverndarlaga, þannig að þeim væri aðeins heimilt að kynna sér þau gögn er verði til og varðveitt séu hjá varnaraðila, án þess að þau, eða ljósrit af þeim, séu afhent. Er sá úrskurður ekki til umfjöllunar í máli þessu og kemur því ekki til álita hér sú staðhæfing sóknaraðila að framangreint lagaákvæði brjóti í bága við ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Fyrir liggur að lögmaður sóknaraðila fékk að kynna sér fyrirliggjandi gögn í húsnæði Barnaverndar Reykjavíkur og undir eftirliti starfsmanns varnaraðila, eins og kveðið var á um í framangreindum úrskurði frá 16. október sl. Skilaði lögmaðurinn síðan í kjölfarið allítarlegri greinargerð sóknaraðila fyrir fund varnaraðila hinn 30. október sl. þar sem fjallað var um tillögu Barnaverndar Reykjavíkur um vistun barnanna, auk þess sem bæði sóknaraðili og lögmaður hennar komu á framfæri athugasemdum og sjónarmiðum á fundinum. Samkvæmt þessu verður ekki á það fallist að brotið hafi verið gegn andmælareglu 12. gr. stjórnsýslulaga og 47. gr. barnaverndarlaga við töku hinnar kærðu ákvörðunar um vistun barnanna, eins og sóknaraðili heldur fram.

Að öllu framangreindu virtu verður fallist á að skilyrði séu til þess skv. b-lið 27. gr., sbr. 1. mgr. 28. gr., barnaverndarlaga að vista telpurnar A, B og C utan heimilis sóknaraðila. Er fallist á það mat varnaraðila að sex mánuðir sé lágmarkstími sem þurfi til að unnt sé að gera varanlegar breytingar á uppeldisaðstæðum telpnanna og uppeldisfærni sóknaraðila. Samkvæmt því er hafnað kröfu sóknaraðila um að felldur verði úr gildi hinn kærði úrskurður varnaraðila frá 30. október 2012 og fallist á þá kröfu varnaraðila að systurnar A, B og C verði vistaðar utan heimilis sóknaraðila í samtals sex mánuði, frá 30. október 2012 að telja.

Sóknaraðili fékk gjafsókn með bréfi innanríkisráðherra, dags. 3. desember 2012.

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu sóknaraðila, X, um að úrskurður varnaraðila, Barnaverndarnefndar Reykjavíkur frá 30. október 2012 verði felldur úr gildi.

Fallist er á kröfu varnaraðila um að A, B og C verði vistaðar utan heimilis sóknaraðila í samtals sex mánuði, frá 30. október 2012 að telja.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar að fjárhæð 697.780 krónur, greiðist úr ríkissjóði.