Fimmtudaginn 12. júní 2008.
Nr. 608/2007.	K (Dögg Pálsdóttir hrl. Ásgeir Jónsson hdl.) gegn M (Valborg Þ. Snævarr hrl.)

 

Börn. Forsjá. Umgengni. Meðlag. Gjafsókn.

K krafðist þess að henni yrði áfram falin forsjá dóttur sinnar og M. Samkvæmt matsgerð og yfirmatsgerð sálfræðinga töldust báðir foreldrar hæfir en M þó hæfari. Í dómi Hæstaréttar sagði að barnið virtist fá meiri örvun og búa við betri aga á heimili M og þar væru uppeldisskilyrði og heimilisaðstæður betri en á heimili móður. Fram kom í fjölskyldutengslaprófum matsmanna að barnið ætti jákvæðari tengsl við föður en móður og tengsl þess við föðurfjölskyldu virtust sterkari en móðurfjölskyldu. Ekkert benti til þess að breytingar á forsjánni myndu valda því að barninu reyndist erfitt að aðlaga sig nýjum skóla og aðstæðum að öðru leyti, enda hefði það dvalið mikið hjá föður, oft í lengri tíma til helminga við móður. Að öllu þessu virtu þótti það vera barninu fyrir bestu að M fengi forsjá þess. Einnig var kveðið á um umgengni H við barnið.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson.

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 1. október 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 14. nóvember sama ár og var áfrýjað öðru sinni 16. sama mánaðar. Hún krefst þess að sér verði áfram falin forsjá dóttur aðila, X, og kveðið með nánar tilgreindum hætti á um umgengnisrétt stefnda við barnið. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms hvað varðar forsjá og greiðslu meðlags. Einnig krefst hann þess að umgengnisréttur áfrýjanda við barnið verði ákveðinn á nánar tilgreindan hátt. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I.

         Aðilar málsins eignuðust dótturina X [...] 2000 og voru þá í óskráðri sambúð, sem lauk í desember sama ár. Þau bjuggu hjá foreldrum stefnda. Áfrýjandi flutti af heimilinu með dótturina til móður sinnar og fór áfrýjandi með forsjána. Stefndi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness á hendur áfrýjanda 13. september 2002 í kjölfar þess að hún flutti ásamt sambúðarmanni sínum með barnið til A og krafðist þess að honum yrði falin forsjá þess. Hafði áfrýjandi þá flutt nokkrum sinnum með barnið og það þurft að skipta um leikskóla af þeim sökum. Aðilar gerðu dómsátt 10. janúar 2003 um að áfrýjandi færi áfram með forsjána og jafnframt var kveðið á um hvernig umgengni stefnda við barnið skyldi háttað. Vorið 2004 fluttu áfrýjandi og sambúðarmaður hennar aftur til Reykjavíkur með barnið. Þau voru í húsnæðishrakningum og bjuggu á nokkrum stöðum. Var barnið þá hjá stefnda aðra hvora helgi. Telpan byrjaði í skóla haustið 2005. Var hún þá aðra hverja viku á heimili stefnda og eiginkonu hans, en þau hófu sambúð í lok árs 2001, og hina vikuna á heimili áfrýjanda og sambúðarmanns hennar, sem hún er nú gift. Eftir að skólavistinni lauk vorið 2006 var barnið aðra hvora helgi hjá stefnda. Það haust hóf telpan nám í grunnskóla í hverfi áfrýjanda. Í febrúar 2006 mun telpan hafa tjáð kennara sínum að hún vildi ekki vera hjá móður sinni. Í kjölfar þess höfðaði stefndi mál þetta 18. maí 2006.

II.

Í héraðsdómi er getið matsgerðar Þorgeirs Magnússonar sálfræðings 11. apríl 2007 sem meðal annars fjallar um aðstæður aðila og barnsins, forsjárhæfni aðila, tengsl barnsins við þá og eðli þeirra tengsla, svo og yfirmatsgerðar sálfræðinganna Aðalsteins Sigfússonar og Rögnu Ólafsdóttur 4. júlí 2007. Telja matsmennirnir að báðir foreldrarnir séu hæfir til að fara með forsjá barnsins, en stefndi þó hæfari.  

Áfrýjandi býr nú í leiguíbúð á vegum félagsþjónustu Reykjavíkurborgar með eiginmanni sínum, sem er óvinnufær í kjölfar slyss, og telpunni auk tveggja yngri barna þeirra sem áfrýjandi sinnir heima við. Stefndi, sem er smiður að mennt, býr í eigin íbúð með eiginkonu sinni og einu barni og mun eiga vona á öðru barni. Í matsgerð Þorgeirs Magnússonar er rakið að samkvæmt upplýsingum kennara barnsins veturinn 2005 til 2006 hafi ýmsu verið ábótavant varðandi aðbúnað barnsins og greinilegt að því hafi liðið betur er það dvaldi hjá stefnda. Eftir áramótin hafi barnið kvartað yfir að því liði ekki nægilega vel og sagst vilja vera hjá stjúpmóður sinni. Kennari barnsins veturinn 2006 til 2007 hafi sagt að skort hafi á að barnið væri með nesti, illa hafi gengið að innheimta mötuneytisgjald fyrir það og áfrýjandi ekki tilkynnt forföll telpunnar, sem væru töluverð. Þá væri erfitt að ná símasambandi við heimilið. Í niðurstöðu matsgerðarinnar um forsjárhæfni foreldranna segir meðal annars að stefndi búi yfir meiri staðfestu en áfrýjandi og hæfni til hvatningar. Tengsl hans við telpuna séu einnig þroskavænleg. Eiginkona hans sé sýnilega góður uppalandi og eigi jákvæð tengsl við barnið. Þau hjónin séu samhent og saman myndi fjölskyldan sterka einingu. Á heimili áfrýjanda séu tengslin „stríðari“, en styrkur hennar felist í að hún lifi sig sterkt inn í móðurhlutverkið. Samtímis eigi hún erfitt með að sjá og bregðast við margháttuðum þörfum barna, sýna fullt sjálfstæði í krefjandi foreldrahlutverki og ná ábyrgum tökum á því. Barnið hafi alla tíð verið í góðu sambandi við föðurfjölskylduna sem hún hafi jákvæðust tengsl við um þær mundir og um sé að ræða náin, gagnkvæm og jákvæð tengsl. Telpan hafi vaxið áfrýjanda dálítið yfir höfuð þótt ung sé. Þar horfi ekki vel sé litið fram í tímann. Hún eigi þrjú hálfsystkini, tvö hjá móður og eitt hjá föður og „virðist jafnvægið mest yfir sambandinu við það síðastnefnda.“

Telpan er nýorðin átta ára. Af matsgerðunum má ráða að hún sé vel gert og áhyggjulaust barn, en nokkuð ráðrík á heimili áfrýjanda. Fram kom í fjölskyldutengslaprófum matsmanna að barnið eigi mun jákvæðari tengsl við stefnda en áfrýjanda.

Eftir að héraðsdómur gekk var Gunnar Hrafn Birgisson sálfræðingur dómkvaddur að beiðni stefnda til að meta hvort afstaða barnsins væri óbreytt frá því sem fram kom í fyrri matsgerðum og á hverju sú afstaða byggðist. Í matsgerð hans 22. apríl 2008, sem lögð hefur verið fyrir Hæstarétt ásamt endurriti af skýrslu hans fyrir héraðsdómi 29. sama mánaðar, kom fram að í viðtölum hafi telpan látið vel af sér hjá báðum foreldrum, en viljað flytja til stefnda og væri ánægðari hjá honum. Þar eigi hún einnig vinkonur. Henni líki vel í skólanum, en lítist vel á að fara í annan, þar sem hún myndi kynnast öðrum krökkum og gæti jafnframt haldið sambandi við sína gömlu vini. Í skýrslu sinni fyrir dómi sagði matsmaðurinn að telpan hafi lýst skýrum vilja til að flytja til stefnda, en afstaða hennar til þess væri barnaleg, hún gerði sér ekki grein fyrir afleiðingum þess að breyta um skóla, en hún myndi spjara sig.

III.

Samkvæmt 2. mgr. 34. gr barnalaga nr. 76/2003 kveður dómari á um hjá hvoru foreldra forsjá barns verði, eftir því sem barninu er fyrir bestu. Telpan er ung að árum og verður það haft í huga við mat á vilja hennar til að vera hjá stefnda. Hún virðist á hinn bóginn fá meiri örvun og búa við betri aga á heimili hans og þar eru uppeldisskilyrði og heimilisaðstæður betri en á heimili áfrýjanda. Fram kom í fjölskyldutengslaprófum matsmanna að barnið eigi jákvæðari tengsl við stefnda en áfrýjanda og tengsl þess við föðurfjölskyldu virðast sterkari en móðurfjölskyldu. Ekkert bendir til þess að breytingar á forsjánni muni valda því að barninu reynist erfitt að aðlaga sig nýjum skóla og aðstæðum að öðru leyti, enda hefur það dvalið mikið hjá stefnda, oft í lengri tíma til jafns við áfrýjanda. Að öllu þessu virtu í heild þykir það vera barninu fyrir bestu að stefndi fái forsjá þess.

IV.

         Báðir aðilar krefjast þess að kveðið verði á um umgengnisrétt, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga. Þeir eru sammála um að barnið dvelji hjá því foreldri sem ekki fær forræðið frá fimmtudegi til mánudags aðra hverja viku. Þar sem það þykir ekki fara gegn hagsmunum barnsins verður fallist á að umgengninni verði þannig háttað.

         Áfrýjandi krefst þess jafnframt að barnið dvelji hjá henni á aðfangadag, en stefnda á jóladag, en til skiptis hjá aðilum á gamlaársdag og nýársdag og jafnt í páskaleyfi og hjá því foreldranna sem ekki fái forsjána í fjórar vikur á sumrin. Í niðurstöðu yfirmatsgerðar er lögð áhersla á að barnið fái ríka umgengni við það foreldri sem ekki fær forsjána. Þykir því rétt að umgenginni verði háttað, að öðru leyti en að framan hefur verið ákveðið, eins og nánar greinir í dómsorði.

         Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest, en rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti er bundinn við kostnað vegna þóknunar lögmanns hennar og greiðist hann úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði.

Dómsorð:

       Héraðsdómur skal vera óraskaður um að stefndi, M, fari með forsjá X, dóttur hans og áfrýjanda, K, svo og um meðlagsgreiðslu áfrýjanda sem miðast við uppsögu dóms þessa.

Umgengni áfrýjanda við barnið skal þannig háttað: Regluleg umgengni verði frá fimmtudegi til mánudags aðra hverja viku, um jól og áramót verði X önnur hver jól hjá áfrýjanda og dvelji þá hjá stefnda um áramót og öfugt, umgengni um páska skiptist til helminga milli aðila og að sumri dvelji telpan í mánuð hjá áfrýjanda fjórar vikur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður vegna þóknunar lögmanns áfrýjanda fyrir Hæstarétti, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

 

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2007.

                Mál þetta, sem dómtekið var 18. september 2007, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af M kt. [...], á hendur K kt. [...], með stefnu sem birt var 18. maí 2006.

Dómkröfur stefnanda eru að honum verði með dómi falin forsjá barnsins X kt. [...] og að stefndu verði gert að greiða með barninu einfalt meðlag eins og það ákvarðast á hverjum tíma af Tryggingastofnun ríkisins, frá dómsuppsögu til fullnaðs átján ára aldurs.  Krafist er að dómurinn kveði á um inntak umgengnisréttar stefndu við barnið.  Þá er krafist að í dóminum verði kveðið á um að áfrýjun hans fresti ekki réttaráhrifum hans, sbr. 44. gr. laga nr. 76/2003.  Loks er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu.

Dómkröfur stefndu eru þessar:

1.                    Að kröfu stefnanda um að honum verði með dómi falin forsjá dótturinnar X kt. [...], verði hafnað og að dæmt verði að forsjáin verði áfram í höndum stefndu til 18 ára aldurs stúlkunnar.

2.                    Að dæmt veri að stefnandi greiði stefndu tvöfalt meðlag með X kt. [...] frá dómsuppkvaðningu til 18 ára aldurs hennar.

3.                    Að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar X kt. [...] og þess foreldris sem ekki fær forsjána.

Jafnframt er krafist að stefndu verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Af hálfu stefnanda er málavöxtum lýst á þann veg að aðilar hafi verið í óskráðri, óvígðri sambúð á heimili foreldra stefnanda er þau eignuðust dótturina, X, hinn [...] 2000.  Er sambúðinni lauk í desember s.á. hafi ekki verið gengið frá sambúðarslitum með formlegum hætti.  Hinn 18. september 2002 hafi verið þingfest í Héraðsdómi Reykjaness mál sem stefnandi höfðaði til að fá forsjá telpunnar.  Málinu hafi lokið með dómsátt 10. janúar 2003 á þann veg að stefnda færi áfram með forsjána.

                Greint er frá því að umgengni hafi verið ákveðin frá fimmtudegi til sunnudags aðra hvora helgi.  Þá segir í stefnu, sem dagsett er 18. maí 2006, að undanfarið eitt og hálft ár hafi telpan verið vikulega til skiptis hjá foreldrum sínum, stundum þó meira hjá stefnanda.  Gangi hún í [...]skóla en muni skipta um skóla í haust og væri ætlun stefndu að setja hana í [...]skóla.  Síðan segir:

Vegna upplýsinga frá skóla um vanlíðan telpunnar á heimili stefndu ræddi stefnandi við stefndu um möguleika á því að telpan fengi að hefja skólagöngu frá heimili hans og féllst hún fyrst á það en hafnað síðan.  Hefur stefnandi jafnfram reynt að fá stefndu til að samþykkja sameiginlega forsjá og lögheimili hjá honum en án árangurs.  Er því nauðsynlegt að höfða mál fyrir dómi og til að krefjast forsjá telpunnar.

Af hálfu stefndu er málavöxtum í stórum dráttum lýst á þann hátt að samband aðila hafi byrjað í október 1998.  Þegar X fæddist hinn [...] 2000 hafi hún búið hjá móður sinni við gott atlæti.  Hún hafi lýst stefnanda sem föður hjá sýslumanninum í Reykjavík hinn 22. júní 2000 og stefnandi gengist við barninu með yfirlýsingu hjá sýslumanni 28. sama mánaðar.  Frá því um mitt sumarið það ár hafi þau verið í óvígðri og óskráðri sambúð á heimili foreldra stefnanda, er lokið hafi í desember sama ár, þegar stefnandi hafi vísað henni á dyr ásamt dóttur þeirra.  Hafi hún þá flust til móður sinnar og sambýlismanns hennar ásamt dóttur sinni.

                Greint er frá því að stefnda hafi ein farið með forsjá dóttur sinnar en stefnandi haft mjög rúma umgengni við barnið enda hafi móðir stefnanda sóst mikið eftir því að hafa stúlkuna hjá sér og sýnt barninu mikinn áhuga allt frá því hún fæddist.  Í rauninni hafi það verið móðir stefnanda sem alfarið sá um stúlkuna þegar hún átti umgengni við stefnanda, á meðan hann bjó á heimili foreldra sinna, en eftir að stefnandi hóf sambúð með núverandi sambýliskonu sinni, væri það sambýliskona stefnanda sem hugsi mest um stúlkuna.  Stefnandi hafi sjálfur aldrei sýnt stúlkunni mikinn áhuga.

Vísað er til þess að 18. september 2002 hafi í Héraðsdómi Reykjaness verið þingfest mál sem stefnandi hefði höfðað gegn stefndu til að fá forsjá dóttur þeirra.  Málinu hafi verið lokið með dómsátt 10. janúar 2003 og hafi stefndu verið áfram falin forsjá stúlkunnar með sáttinni.  Samhliða hafi aðilar gert með sér dómsátt um umgengni dótturinnar við stefnanda og hafi hún verið ákveðin frá fimmtudegi til sunnudags aðra hvora helgi.  Haustið 2005, eða frá því að stúlkan hóf skólagöngu í [...]skóla, hafi umgengnin verið þannig að stúlkan dvaldist viku og viku hjá hvoru foreldri um sig.  Umgengninni hefði verið breytt í þessa veru að ósk stefnanda og hefði gefist ágætlega.  Hins vegar hefði aldrei staðið til að þetta fyrirkomulag yrði til frambúðar.  Aftur yrði um hefðbundna helgarumgengni að ræða þegar stúlkan byrjaði í skóla í sínu hverfi.

Á dómþingi 25. september 2006 lögðu lögmenn aðila fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns vegna ágreinings aðila um forsjá barnsins.  Óskað var eftir að metið yrði sérstaklega eftirfarandi:

1.                    Aðstæður aðila og barnsins.

2.                    Forsjáhæfni aðila.

3.                    Tengsl barnsins við aðila og eðli þeirra tengsla.

4.                    Hvernig best verði háttað umgengni barnsins við það foreldri sem ekki fær forsjá.

Þá var óskað eftir því að matsmaður tiltæki í matsgerð annað það sem máli kynni að skipta vegna forsjár barnsins, sérstaklega með vísan til þeirra atriða sem tilgreind væru í greinargerð með frumvarpi til 2. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003.

Þorgeir Magnússon sálfræðingur var kvaddur til að framkvæma umbeðna álitsgerð.

Á dómþing 18. apríl 2007 var matsgerð Þorgeirs lögð fram.  Matsgerðin er ítarleg greinargerð upp á 28. bls.  Þar segir undir kaflaheitinu Niðurstöður:

Um aðstæður foreldra og barnsins.  Móðir hefur nýlega alið son og býr með manni sínum og þremur börnum í öruggu leiguhúsnæði og barnvænu umhverfi nálægt [...]skóla.  Maki hennar er í fæðingarorlofi og ætlar síðan á sjóinn.  Brestir hafa verið í sambúð og húsnæði ótryggt en það virðist yfirstaðið.  Efnahagur er viðunandi þótt móðir beri að stundum sé þröngt í búi.  Telpan virðist búa þarna við eðlilegar ytri aðstæður, hefur aðlagast vel skólastarfinu í vetur og eignast félaga.

Faðir er að skipta um húsnæði og flytur brátt með eiginkonu sinni og syni þeirra í rúmgóða íbúð sem þau hafa fest kaup á nálægt [...]skóla í [...]hverfi.  Þau eru bæði í öruggu starfi, hafa komið sér vel fyrir og búa við fjárhagslegt öryggi.  Vel fer um telpuna á heimili föður.

Telpan hefur undanfarin misseri búið á heimili móður sinnar og umgengist föður sinn og hans fólk aðra hvora helgi frá fimmtudegi til mánudags.  Áður var hún mánuðum saman til jafns hjá foreldrum sínum, viku og viku í senn og einnig var umgengnin stundum óreglulegri.  Telpan hefur ætíð fellt sig afar vel við að dvelja hjá föður sínum og er í góðum tengslum við hann og fjölskyldu hans.  Þau hafa einnig gott lag á að koma jafnvægi á hegðun hennar og líðan.  Á heimili móður ber meira á yfirgangssemi í fari hennar sem ekki er tekið nógu vel á; þá er hún andsnúin stjúpa sínum og skólinn kvartar yfir þáttum í aðbúnaði telpunnar.

                Samvinna foreldranna hefur á tímabilum verið í góðu horfi en móðir kvartar yfir að hlutur hennar sé svertur í eyru telpunnar og tengslum þeirra spillt.  Faðir hefur áhyggjur af aðbúnaði dóttur sinnar hjá móður og telur að til frambúðar sé henni betur borgið hjá sér.

Um forsjárhæfi aðila.  Foreldrar eru báðir hæfir til að fara með forsjá barna en persónuleg hæfni föður er meiri samkvæmt þessari athugun.  Uppeldissaga hans er farsælli, hann er þroskaðri einstaklingur en móðirin, hefur gleggri dómgreind, er í betra jafnvægi, býr yfir meiri staðfestu og hæfni til hvatningar.  Tengsl hans við telpuna eru einnig þroskavænleg.  Þá er eiginkona hans sýnilega góður uppalandi og í jákvæðum tengslum við stjúpdóttur sína.  Þau hjónin eru samhent og saman myndar fjölskyldan sterka einingu.

Á heimili móður eru tengslin stríðari.  Styrkur móðurinnar liggur í að hún lifir sig sterkt inn í móðurhlutverkið, þykir vænt um börn sín og þráir öruggt fjölskyldulíf.  Samtímis á hún erfitt með að sjá og bregðast við margháttuðum þörfum barna, sýna fullt sjálfstæði í krefjandi foreldrahlutverki og ná ábyrgum tökum á því.  Hún vill standa sig vel en mistekst vegna þess sem best verður sennilega lýst sem skipulags- og samskiptaerfiðleikum, sem við álag vilja raska stöðugleika hennar sjálfrar og heimilisins.  Álagið gæti rénað með bættum félagslegum aðstæðum fjölskyldunnar.  Uppeldisráðgjöf kynni að koma að gagni.

Tengsl barnsins við aðila og eðli þeirra tengsla.  Um er að ræða vel greinda og fremur sjálfstæða telpu á 7. ári.  Hún hefur góða aðlögunarhæfni en er undir álagi vegna deilna sinna nánustu og uppeldi hennar mætti vera markvissara eins og oft má sjá hjá börnum í þessum aðstæðum.  Hún hefur jákvæð grunntengsl við báða foreldra sína og veit að þeim þykir báðum vænt um hana.  Þótt hún hafi alla tíð formlega búið hjá móður sinni hefur hún lengi verið í góðu sambandi við föðurfjölskylduna og lítur á föðurinn, konu hans og son sem þá fjölskyldueiningu sem hún hefur jákvæðustu tengsl við um þessar mundir.  Um er að ræða náin, gagnkvæm og jákvæð tengsl.

Hún ber móður sinni ekki illa söguna en hefur vaxtið henni dálítið yfir höfuð þótt ung sé.  Þar horfir ekki vel sé litið fram í tímann.  Stjúpi telpunnar er stundum að beita sér til að ná tökum á uppeldinu en á óhægt um vik og ber líklega aðallega úr bítum vanþóknun þeirra mæðgna beggja.

Flest tengsl sem telpan á innan fjölskyldunnar upplifir hún sem jákvæð, en á heimili móður er um þessar mundir meiri samkeppni um athygli hinna fullorðnu.  Telpan á orðið þrjú hálfsystkini, tvö hjá móður og eitt hjá föður og virðist jafnvægið mest yfir sambandi við það síðastnefnda.

Um tilhögun umgengni barnsins við það foreldri sem ekki fær forsjá.  Samkomulag virðist vera með aðilum um að umgengni telpunnar við forsjárlausa foreldrið verði með svipuðum hætti og verið hefur um skeið.  Telur matsmaður að það mundi einnig þjóna hagsmunum telpunnar best.

Á dómþingi 18. apríl 2007 var matsgerð Þorgeirs Magnússonar lögð fram.  Jafnframt lagði lögmaður stefndu fram beiðni um yfirmat.

Til að framkvæma hið umbeðna mat voru sálfræðingarnir Aðalsteinn Sigfússon og Ragna Ólafsdóttir tilkvödd.

Á dómþingi 29. ágúst 2007 lagði lögmaður stefndu fram yfirmatsgerðina.  Þar segir undir kaflaheitinu Samantekt og ályktanir:

Í máli móður kom fram að hún telji vera ósannindi eftirfarandi atriði í fyrri matsgerð:

- Að móðir hennar “lifi á kerfinu”.

- Að hún hirði illa um barnið.

- Hún sé illa lesandi og skrifandi.

- Að fortíð hennar hefði of mikið vægi.

- Að ekki hafi komið fram í matsgerð ummæli hennar um að faðir og stjúpa keyptu telpuna til lags við sig.

- Að faðir og stjúpa blandi barninu í forræðisdeiluna og reyni þar með að hafa áhrif á hug telpunnar.

- Að faðir hafi fengið að tjá sig frekar um málið en hún.

 

Matsmenn reyndu að kanna sannleiksgildi og vægi ofangreindra atriða.  Á sameiginlegum fundi matsmanna og foreldra kom fram að móðir K býr í eigin húsnæði.

Hvað varðar umhirðu barnsins kemur fram hjá kennara þess í [...]skóla og kennara í [...]skóla að vissum atriðum hafi verið ábótavant.  Kennurunum hennar ber saman um að nestismál hennar hafi verið í ólestri.  Jafnframt kemur fram með trúverðugum hætti hjá föður og stjúpu telpunnar að aðbúnaði telpunnar sé ábótavant.

Hvað varðar les- og skrifkunnáttu K kom fram í athugun matsmanna að hún sé fær um að lesa og svara spurningum sem til hennar var beint, skriflega.

Hvað varðar skrif um fortíð K, í fyrri matsgerð, geta matsmenn ekki séð að þau endurspegli óeðlilegt vægi miðað við það sem venja er í matsgerðum.

Ekkert kemur fram sem bendir til að faðir, fremur en móðir kaupi telpuna til lags við sig.

Hvað varðar að blanda telpunni í deilu foreldranna kemur fram í könnun matsmanna að báðir foreldrar virðast gera það með einum eða öðrum hætti.

Hvað varðar að faðir hafi fengið að tjá sig meira um málið en móðir kom ekkert fram hjá móður að svo hefði verið í raun.

1.  Tengsl barns við foreldra.

Fram kemur í niðurstöðum tengslaprófs að faðir virðist vera tilfinningaleg lykilpersóna í huga X og hún sé háðust umönnun konu hans.  Jafnframt kemur fram að barnið kýs að senda móður engin skilaboð.  Þessi framgangsmáti endurspeglar hugsanlega staðfastan vilja barnsins til að búa á heimili föður, fremur en á heimili móður.  Einnig má benda á að barnið er verulega háð konu föður um ýmsar grunnþarfir.  Ekkert er um það að ræða hvað varðar sambýlismann móður, sem virðist skipta telpuna tiltölulega litlu máli.

Þessar niðurstöður eru í ágætu samræmi við þær niðurstöður sem fram komu í fyrri matsgerð.

2.  Persónulegir eiginleikar og hagir foreldra.

Greindarpróf Wechslers gefur til kynna að faðir sé eðlilega greindur, en að greind móður sé í neðri mörkum meðalgreindar.  Það er í góður samræmi við niðurstöðu við greindarpróf Ravens sem lagt var fyrir foreldra í fyrra mati.  Yfirmatsmenn gera engar athugsemdir við niðurstöðu persónuleikaprófa sem lögð voru fyrir foreldra í undirmati, en lögðu fyrir móður persónuleikapróf sem ekki var lagt fyrir hana í fyrri matsgerð.

Persónuleikapróf hjá föður sýnir vel aðlagaðan mann sem getur tekist á við vanda hversdagslífsins, hann hefur jákvæða sjálfsmynd, laus við alvarleg streitueinkenni og því í góðu andlegu jafnvægi.

Persónuleikapróf hjá móður bendir til að hún finni fyrir talsverðum sálrænum vanda og eigi í erfiðleikum með að takast á við álag.  Hún á erfitt með að sýna ákveðni og fylgja málum eftir og hefur lítið sjálfstraust.  Jafnframt koma fram merki um ákveðinn skort á tilfinningalegu innsæi.

Niðurstöður sálfræðilegra prófa eru í ágætu samræmi við niðurstöður viðtala matsmanna við foreldra.

Af þessu má ætla að faðir hafi meiri burði en móðir til að hvetja barn sitt og örva, setja því mörk og veita því stöðugleika.  Hann virðist hafa, fremur en móðir, eðlilegan metnað fyrir sína hönd og barna sinn, hefur ákveðna framtíðarsýn er varðar nám og er umhugað um fjárhagslegt sjálfstæði.  Vegna þessa má ætla að faðir sé hæfari til að fara með forsjá barnsins.

Óskir barnsins.

Fram kemur í þessari athugun að telpan lætur í ljós, með endurteknum og að því er virðist hreinskilnum hætti, vilja til að búa hjá föður og konu hans.

Breyting á umhverfi.

Barnið er hagvant á báðum heimilum sínum og breytingar á búsetu ekki talin muni raska tilfinningalegu jafnvægi, né félagslegu, enda á hún vinkonur á báðum stöðum.  Verði um breytingu á forsjá er líklegt að barnið skipti um skóla.  Persónulegir  eiginleikar barnsins, sem hefur verið lýst í báðum matsgerðum eru með þeim hætti að hún mun ráða vel við þá flutninga.

Systkinahópur.

Barnið á systkini á báðum heimilum, eitt á heimili föður og tvö á heimili móður.  Ekkert bendir til annars en hún sé í ágætum tengslum við þessi systkini.  Yfirmatsmenn telja það ekki hafa sérstaka þýðingu fyrir úrlausn málsins.

Dagleg umönnun og umsjá.

Dagleg umönnun og umsjá hefur dreifst á báða foreldra, þó mismikið eftir tímabilum.  Athugun bendir til að telpan sé í þörf fyrir mjög ákveðinn ramma sem faðir og hans kona virðast betur í stakk búin til að mynda og fylgja eftir uppeldisreglum.

Húsnæðismál.

Húsnæðismál beggja eru í lagi.

Liðsinni vandamanna og nýr maki.

Í yfirmati kemur fram, sem og í undirmati, að telpan er í mun sterkari tengslum við maka föður, en maka móður.  Að auki virðist, samkvæmt fyrra mati, föðurfólkið standa telpunni nær.  Ljóst er að frá fyrstu tíð komu föðurforeldrar, að minnsta kosti föðurmóðir, mjög sterkt inn í umönnun barnsins.  Að þess leyti er óljósara um vægi móðurforeldra í lífi barnsins.

Umgengni barns og forsjárlauss foreldris.

Mikilvægt er að barninu sé gert kleift að eiga ríka umgengni við það foreldri sem ekki fer með forsjá þess.

Stefnandi byggir á því að hagsmunum barnsins sé miklum mun betur borgið með búsetu hjá honum.  Stúlkan sé tengd honum og konu hans traustum böndum og geti þau veitt telpunni stöðugleika í uppeldisumhverfi sem hún þurfi mjög mikið á að halda.  Telpan hafi mátt búa við mikinn óstöðugleika hjá stefndu, sem flytji mjög oft og haldist illa í vinnu.  Telpunni líði ekki vel í því uppeldisumhverfi sem hún búi við hjá móður sinni.

Áréttað er að stefnandi búi við góðar aðstæður til að hafa forsjána á hendi.  Hann sé í hjúskap og hafi sambúð hans og konu hans staðið í nokkur ár og eigi þau eitt barn saman.  Þau búi í eigin húsnæði þar sem telpan hafi sérherbergi og eigi margar góðar vinkonur í hverfinu.  Telpan vilji fara í skóla í [...] með vinkonum sínum en hún eigi ekki sambærilegan vinkvennahóp í nágrenni við stefndu.  Stefnandi sé fjárhagslega miklu betur stæður en stefnda.  Hann sé [...] og kona hans [...].  Vegna menntunar sinnar eigi þau auðvelt með að fá og vera í góðri vinnu.  Stefnandi njóti góðs stuðnings stórfjölskyldu sinnar og sé telpan í góðu sambandi við hana.  Þá séu tengsl telpunnar við eiginkonu stefnanda sérstaklega góð.

Vísað er til þess að stefnandi greiði allt sem viðkomi telpunni, utan fötin sem hún noti hjá stefndu.  Þannig greiði hann kostnað vegna útifatnaðar, skóladót, lyf, lækniskostnað o.fl.  Telpan sé með astma og þurfi reglulega lyf.  Vegna sjúkdóms hennar sé mikilvægt að veita henni stöðugleika í uppeldisumhverfi sem hann hafi miklum mun betri möguleika á að bjóða henni en stefnda.

Stefnda byggir á því að það sé barninu fyrir bestu að hún fari áfram með forsjá þess.  Mjög góð tengsl séu milli þeirra og ekkert bendi til annars en að stúlkan vilji áfram búa hjá henni og yngri systur sinni, sem sé stúlkunni afar kær.  Þá segir í greinargerð stefndu, sem dagsett er 7. júní 2006:

Aðstæður stefndu eru ágætar.  Hún býr í leiguíbúð í [...] og hefur búið þar síðan hún flutti frá [...] en þar bjó hún í eitt og hálft ár.  [X] gjörþekkir heimilið og allar aðstæður þar og á sitt eigið herbergi.  Stefnda á von á því að flytjast í stærra húsnæði seinni partinn í sumar til þess að hafa rýmra pláss fyrir sig og dæturnar.  Stefnda hefur síðan hún lauk fæðingarorlofi yngri dóttur sinnar, sem fædd er [...] 2004, verið í fastri vinnu og gengur vel.  Hún byrjaði að starfa á næturvöktum en fann fljótlega að það gekk ekki upp og er vinnutími hennar frá 8-4 alla virka daga.  Stefnda kveður því alrangt það sem stefnandi heldur fram í stefnu að hún haldist illa í vinnu.  Stefnda er ekki í sambúð og hefur ekki verið frá því í maí 2005.  Yngri bróðir fyrrverandi sambýlismanns hennar býr hins vegar á heimilinu en hann leigir herbergi hjá henni.

 

Staðhæft er að minnsta röskun hafi í för með sér að stefnda hafi forsjá dóttur sinnar í sínum höndum.  Stúlkan hafi ávallt notið forsjá móður sinnar og hafi því búið hjá henni alla tíð.  Stefnda hafi, frekar en stefnandi, þá persónulegu eiginleika sem þurfi til að annast dóttur þeirra enda þekki hún stúlkuna og allar hennar þarfir mun betur en stefnandi.  Þá hafi hún stuðning stórfjölskyldu sinnar rétt eins og stefnandi.

Fari svo að stefndu verði dæmd forsjá dóttur sinnar, er haft að orði, að stefnda muni halda áfram að stuðla að ríflegri umgengni dóttur sinnar við stefnanda, enda telji hún mikilvægt að halda þeim góðu tengslum sem stúlkan á við föðurfólk sitt.  Óskað er eftir því að dómari kveði á um inntak umgengnisréttar í samræmi við 4. mgr. 34. gr. og 1. mgr. 46. gr. barnalaga nr. 76/2003.

Þorgeir Magnússon sálfræðingur gaf skýrslu fyrir rétti.  Hann staðfesti að hafa unnið sálfræðilega álitsgerð, sem fram kemur á dskj. nr. 13.  Hann sagði m.a. að hann teldi stefnanda heldur hæfari en stefndu til að fara með forsjá dóttur aðila, X.

Aðspurður kvaðst Þorgeir ekki telja það nauðsynlegt að faðir barnsins fengi forsjá þess.  Bæði faðir og móðir barnsins væru hæf til að fara með forsjá þess.

Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti.  Hann tjáði sig um málið og svaraði spurningum lögmanns síns og lögmanns gagnaðila.

Ragna Ólafsdóttir sálfræðingur gaf skýrslu fyrir rétti.  Hún staðfesti að hafa, ásamt Aðalsteini Sigfússyni sálfræðingi, unnið sálfræðilega álitsgerð, yfirmat, sem fram kemur á dskj. nr. 15.  Hún sagði m.a. að hún teldi báða aðila hæfa til að hafa forsjá dóttur aðila, X, en stefnandi væri hæfari til þess.

Spurt var hvort eitthvað réttlætti eða kallaði á að forsjá barnsins yrði færð frá móður til föður.  Ragna sagði að það væri ósk barnsins.  Svo virtist sem barninu liði betur hjá föður sínum.  Aðstæður væru betri hjá honum.

Aðalsteinn Sigfússon sálfræðingur gaf skýrslu símleiðis.  Hann staðfesti að hafa, ásamt Rögnu Ólafsdóttur sálfræðingi, unnið yfirmatið sem fram kemur á dskj. nr. 15.  Hann sagði m. a. að þau hafi talið föður heldur hæfari en móður til að hafa forsjá barnsins.  Hins vegar hafi þau ekki talið móðurina vanhæfa til þess.

Spurt var hvort eitthvað væri sem kallaði sérstaklega á breytingu á forsjá barnsins.  Aðalsteinn sagði m.a. að heimili föður virtist hæfa barninu betur en heimili móður.  Þá hafi telpan lýst því ákveðið yfir að hún vildi heldur vera hjá föður sínum.  Erfitt væri þó að fullyrða að nauðsynlegt væri fyrir velferð barnsins að faðirinn tæki við forsjá barnsins af móðurinni.

Stefnda gaf skýrslu fyrir rétti.  Hún tjáði sig um málið og svaraði spurningum lögmanns síns og lögmanns gagnaðila.  Þá gáfu Y, eiginkona stefnanda, og Z, sambýlismaður stefndu, skýrslur fyrir rétti.

Ályktunarorð:  Í ágreiningsmáli foreldra um forsjá barns verður að kveða á um hjá hvoru foreldri forsjá barnsins verði, eftir því sem barni er fyrir bestu, sbr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003.  Með öðrum orðum verða hagsmunir og þarfir barnsins framar öðru að ráða hvort foreldri fer með forsjá þess.

Þrír sálfræðingar, sem dómkvaddir voru til að meta forsjáhæfi aðila, tengsl barnsins við aðila og eðli þeirra tengsla o.fl., telja, að bæði faðir og móðir barnsins séu hæf til að fara með forsjá þess.  En svo sem tjáð var og rökstutt í matsgerðum sálfræðinganna, og áður greinir í lýsingu málavaxta, telja þeir þó hæfi föður barnsins meira til að fara með forsjá þess en hæfi móður.

Þótt móðir barnsins hafi ein haft forsjá þess hingað til og ætla megi að ekki sé nauðsynlegt fyrir velferð barnsins að faðir þess, stefnandi, taki við forsjánni, verður að virða, að gögn málsins benda eindregið til þess að heimili föður barnsins sé hagstæðara barninu en heimili móður.  Að öllu öðru virtu eru heldur ekki ótvíræðar ástæður né augljós rök fyrir því að hafna kröfu stefnanda um að hann verði með dómi falin forsjá dóttur sinnar, X.

Í samræmi við að stefnandi fari með forsjá barnsins verður ákveðið að stefnda, móðir barnsins, greiði einfalt meðlag með dóttur sinni eins og það er ákveðið á hverjum tíma samkvæmt lögum um almannatryggingar frá dómsuppsögu að telja til fullnaðs 18 ára aldurs stúlkunnar, sbr. 2. mgr. 55. gr. barnalaga nr. 76/2003.

Báðir aðilar krefjast þess að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar stefndu við barnið.  Samkomulag hefur oftast verið með aðilum um inntak umgengnisréttar stefnanda við barnið og verður ekki annað ætlað en að barninu sé fyrir bestu að inntak umgengnisréttar stefndu við barnið verði ákveðið með samkomulagi aðila.  Hafnað er því að taka ákvörðun með dómi um inntak umgengnisréttar stefndu við barnið, sbr. 2. ml. 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003.

Með vísun til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

                Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefndu, sem hæfileg þykir 489.000 krónur.

Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn.

DÓMSORÐ:

Stefnandi, M, skal fara með forsjá dóttur sinnar, X.

Stefnda, K, greiði einfalt meðlag með dóttur sinni, X, frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs stúlkunnar.

Hafnað er að taka ákvörðun um inntak umgengnisréttar stefndu við barnið.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefndu, 489.000 krónur.

Áfrýjun dóms frestar réttaráhrifum hans.