Fimmtudaginn 11. október 2001.
Nr. 80/2001.	Eufemia Kristinsdóttir Sigurbjörg Kristín Jónsdóttir Lovísa Vilhelmína Jónsdóttir Jón Bjarni Jónsson Erlingur Jónsson Kristinn Halldórsson Guðmundur Ómar Halldórsson Jóhann Kristján Halldórsson og Linda Sigurbjörg Halldórsdóttir (Kristinn Hallgrímsson hrl.) gegn Sigmundi Jónssyni (Karl Axelsson hrl.)

 

Eignardómsmál. Dánarbú. Hefð.

SJ krafðist þess að sér yrði dæmdur eignarréttur að jörðinni V. Taldi hann sig hafa fengið jörðina afhenta til eignar við lát móðurbróður síns, SS, og yfirtekið skuldir og skuldbindingar, sem stofnað hafði verið til vegna jarðarinnar. Krafðist hann þess að öðrum kosti, að dæmt yrði að hann hefði eignast jörðina fyrir hefð. EK og fleiri erfingjar afa og alnafna SJ, sem enn var skráður sem þinglýstur eigandi jarðarinnar, mótmæltu kröfum SJ. Þrátt fyrir að líkindi þættu vera fyrir því að SJ hefði fengið jörðina til eignar árið 1954 þótti óvarlegt að telja það sannað. Óumdeilt var að SJ hafði a.m.k. frá árinu 1958 búið á umræddri jörð og farið með hana sem sína eign að öllu leyti án nokkurra athugasemda af hálfu ættmenna sinna. Hafði jörðin verið skráð hans eign í fasteignamati og talin fram sem eign á skattskýrslum hans og hafði hann auk þess greitt af henni öll gjöld. Skilyrðum 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 þótti því fullnægt. Þá var talið að það hefði verið af gáleysi eða ókunnugleika sem SJ hafðist ekki að við að afla sér þinglýstrar eignarheimildar yfir jörðinni og yrði þetta ekki virt honum sem óráðvendni í merkingu 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Var SJ samkvæmt þessu talinn hafa uppfyllt skilyrði hefðarlaga varðandi hefðartíma og grandleysi um hugsanlegan eignarrétt annarra og þannig eignast jörðina fyrir hefð sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 46/1905. Krafa hans var því tekin til greina.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein.

Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 5. mars 2001. Þeir krefjast sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Eins og greinir í héraðsdómi tók stefndi við búskap á jörðinni Vestari-Hóli í Fljótum í Skagafirði á árinu 1954 að móðurbróður sínum, Sveini Sigmundssyni, látnum.  Hefur stefndi búið á jörðinni síðan að undanskildum árunum 1956 og 1957. Sveinn Sigmundsson tók við búrekstri ásamt móður sinni, Halldóru Baldvinsdóttur, við lát föður síns, Sigmundar Jónssonar, árið 1941, en hann var þinglýstur eigandi jarðarinnar samkvæmt afsali 28. september 1931. Engin gögn hafa fundist um, að dánarbúi Sigmundar og Halldóru  hafi í raun verið skipt og var krafist opinberra skipta á því 28. október 1998.

Stefndi krefst þess, að sér verði dæmdur eignarréttur að jörðinni Vestari-Hóli. Telur hann sig hafa fengið jörðina afhenta til eignar við lát Sveins móðurbróður síns og yfirtekið skuldir og skuldbindingar, sem stofnað hafði verið til vegna jarðarinnar. Teljist slíkt ekki sannað krefst hann þess, að dæmt verði, að hann hafi eignast jörðina fyrir hefð.

Áfrýjendur byggja á því, að engum eignarheimildum hafi verið þinglýst á jörðina frá því að Sigmundur Jónsson lést. Þeir mótmæla því, að stefndi hafi fengið jörðina afhenta til eignar enda njóti engra gagna við um, að honum hafi verið afsöluð jörðin. Þá telja þeir, að ákvæði 2. og 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 standi því í vegi, að stefndi vinni eignarhefð á jörðinni.

II.

Eins og að framan greinir andaðist Sigmundur Jónsson á árinu 1941, en hann var fæddur 1860. Meðal gagna málsins er bréf Hermanns Jónssonar hreppstjóra á Ysta-Mó 27. október 1941 til sýslumannsins í Skagafjarðarsýslu, þar sem tekið er fram, að meðfylgjandi sé uppskriftar- og virðingargjörð á eignum og skuldum dánarbús Sigmundar Jónssonar. Skjöl þessi hafa ekki komið fram og engin gögn um það, að dánarbúi Sigmundar og Halldóru konu hans hafi verið skipt. Stefndi byggir á því, að Halldóra amma sín hafi farið þess á leit við Hermann Jónsson hreppstjóra, að hann gengi þannig frá málum, að stefndi tæki við öllum eignum og skuldum Sveins, þar á meðal jörðinni Vestari-Hóli, eftir andlát hans 1954. Jafnframt hafi það verið vilji eftirlifandi alsystkina Sveins Sigmundssonar. Heldur hann því fram, að afsal hafi verið gefið út og undirritað. Fyrir liggur óundirritað bréf Hermanns hreppstjóra 11. júlí 1954 til sýslumannsins í Skagafirði þar sem hann biður um aðstoð við að ganga frá samningum í framangreinda átt. Vitnisburður og yfirlýsingar á sama veg liggja einnig fyrir. Þá hefur verið lögð fram vottfest yfirlýsing Guðrúnar Sigmundsdóttur, dóttur Sigmundar og Halldóru, þar sem hún staðfestir, að Halldóra hafi gefið stefnda sinn hluta jarðarinnar ásamt bústofni sínum eftir lát Sveins Sigmundssonar 1954. Hún hafi einnig undirritað afsal á sínum hluta föðurarfsins og viti ekki annað en að hin systkinin, sem á lífi voru, hafi jafnframt afsalað sér sínum arfshluta jarðarinnar.

Áfrýjendur mótmæla framangreindum fullyrðingum stefnda, enda hafi eignarheimild hans fyrir jörðinni aldrei verið þinglýst. Fyrir liggur vottfest yfirlýsing áfrýjandans Eufemiu þess efnis, að móðir hennar, Sigurbjörg Sigmundsdóttir, hafi aldrei gefið eftir arfshluta sinn í jörðinni Vestari-Hóli, og hafi hún alltaf litið á málefni jarðarinnar sem ófrágengin og óuppgerð.  Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf sýslumannsins í Reykjavík þess efnis, að dánarbú Sigurbjargar, sem andaðist 16. febrúar 1984, hefði verið lýst eignalaust.

Þótt líkindi séu fyrir því, að stefndi hafi fengið jörðina til eignar árið 1954 eins og hann heldur fram, er fallist á það með héraðsdómi, að óvarlegt sé að telja það sannað.

III.

Óumdeilt er í máli þessu, að stefndi hefur að minnsta kosti frá árinu 1958 búið á jörðinni Vestari-Hóli og farið með hana sem sína eign að öllu leyti án nokkurra athugasemda af hálfu ættmenna sinna. Jörðin hefur verið skráð hans eign í fasteignamati og talin fram sem eign á skattskýrslum hans og hefur stefndi greitt af henni öll gjöld.  Skilyrðum 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefðartíma og umráð er því fullnægt.

Áfrýjendur halda því fram, að ákvæði 2. og 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 standi því í vegi, að stefndi vinni eignarhald á jörðinni.

 Í greinargerð áfrýjenda til Hæstaréttar kemur fram, að enginn ágreiningur sé um það, að stefndi hafi farið með umráð jarðarinnar frá árinu 1958.  Þá sé ekki heldur ágreiningur um það, að stefndi hafi byggt önnur mannvirki á jörðinni en íbúðarhúsið og sé því eigandi þeirra. Telja þeir, að hann hafi lífstíðarábúð á jörðinni. Þá er því haldið fram, að stefndi hafi ella fengið jörðina að láni eða til geymslu. Ekkert er fram komið, sem styður það, að stefndi hafi fengið jörðina til ábúðar eða til láns eða á leigu, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 og kemur sú lagagrein ekki til álita hér.

Í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 er kveðið á um það, að hafi maður náð umráðum með glæp eða óráðvandlegu atferli megi hann ekki hefð vinna og sama sé, ef hefðandi fær vitneskju um, áður en hefðin er fullnuð, að eignarhaldið sé þannig til komið. Áfrýjendur halda því fram, að stefndi hafi látið hjá líða af ásettu ráði að kanna eignarheimild sína. Fyrir liggur, að stefndi veðsetti jörðina fjórum sinnum fyrir lánum, sem tekin voru vegna húsbygginga á jörðinni, og fékk þá vottorð úr veðmálabókum athugasemdalaust. Í veðmálabókum sést, að þinglýstur eigandi jarðarinnar er Sigmundur Jónsson samkvæmt afsali 28. september 1931, og hlaut stefnda að vera ljóst, að hann hafði ekki þinglýsta eignarheimild sjálfur.  Hins vegar verður að telja, að það hafi verið af gáleysi eða ókunnugleika, að stefndi hafðist ekki að við að afla sér slíkrar heimildar. Verður þetta ekki virt honum sem óráðvendni í merkingu 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Samkvæmt þessu verður ekki talið, að áfrýjendur hafi sýnt fram á, að sú lagagrein komi í veg fyrir hefðarhald stefnda og verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað.

Rétt þykir, að áfrýjendur greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjendur, Eufemia Kristinsdóttir, Sigurbjörg Kristín Jónsdóttir, Lovísa Vilhelmína Jónsdóttir, Jón Bjarni Jónsson, Erlingur Jónsson, Kristinn Halldórsson, Guðmundur Ómar Halldórsson, Jóhann Kristján Halldórsson og Linda Sigurbjörg Halldórsdóttir, greiði stefnda, Sigmundi Jónssyni, sameiginlega 600.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

 

 

Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 13. febrúar 2001.

I.

Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutning 30. janúar sl., er höfðað með eignardómsstefnu birtri í Lögbirtingablaði nr. 61 föstudaginn 23. júní 2000 af Sigmundi Jónssyni, kt. 090827-7319, Vestari-Hóli, Fljótum, Skagafirði á hendur óþekktum rétthöfum að jörðinni Vestari-Hóli, Fljótum Skagafirði. 

Eftirtaldir aðilar hafa tekið til varna í málinu Eufemía Kristinsdóttir, kt. 020130-2029, Garðatorgi 17, Garðabæ, Sigurbjörg Kristín Jónsdóttir, 211058-5289, Skagabraut 40, Akranesi, Lovísa Vilhelmína Jónsdóttir, kt. 270660-3639, Skagfirðingabraut 35, Sauðárkróki, Jón Bjarni Jónsson, kt. 101161-7819, Garðhúsum 3, Reykjavík, Erlingur Jónsson, kt. 101069-5169, Starengi 32, Reykjavík, Kristinn Halldórsson, kt. 260860-4539, Rósarima 1, Reykjavík, Guðmundur Ómar Halldórsson, kt. 041262-4789, Lækjarsmára 94, Reykjavík, Jóhann Kristján Halldórsson, kt. 280365-5059, Vesturbergi 78, Reykjavík og Linda Sigurbjörg Halldórsdóttir kt. 211266-5549, Brekastíg 6, Vestmannaeyjum.

Dómkröfur stefnanda.

Stefnandi krefst þess, að honum verði dæmdur eignarréttur að jörðinni Vestari-Hóli, Fljótum, Skagafirði, ásamt öllu sem þeirri fasteign fylgir og fylgja ber.  Við munnlegan flutning málsins krafðist hann málskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins.

Dómkröfur stefndu.

Stefndu krefjast þess, að dómkröfum stefnanda verði hafnað og að sýknað verði af öllum kröfum hans í málinu.  Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins.

II.

Málavextir.

Með úrskurði dómsins 23. maí 1996 var dánarbú Indíönu Sigmundsdóttur tekið til opinberra skipta.  Við skipti á því búi kom fram að engin gögn fundust um að dánarbúi foreldra hennar, Sigmundar Jónssonar og Halldóru Baldvinsdóttur hafi verið skipt.  Meðal eigna þess bús var jörðin Vestari-Hóll í Fljótum í Skagafirði en stefnandi í máli þessu gerir tilkall til jarðarinnar. 

Í stefnu kemur fram að á jörðinni sé hlaða byggð 1972, blásarahús og súgþurrkhús byggð 1970, fjárhús byggt 1970, fjós með áburðarkjallara og mjólkurhús byggt 1978 svo og íbúðarhús byggt 1947.  Fyrir utan úthaga fylgir jörðinni um 20 hektarar af ræktuðu landi og loks á jörðin eignarhlut og veiðirétt í Flókadalsá.

Sigmundur Jónsson, afi og alnafni stefnanda, er samkvæmt afsali þinglýstu á árinu 1931 hjá sýslumanninum í Skagafirði skráður eigandi Vestari-Hóls.  Frá þeim tíma hefur ekki verið þinglýst neinum eignarheimildum á jörðina.  Sigmundur heitinn var fæddur 1860 en lést 1941.  Hann kvæntist Önnu Helgu Jónsdóttur og hófu þau búskap að Vestari-Hóli.  Saman eignuðust þau fjögur börn.  Anna lést á árinu 1895.  Sigmundur giftist síðar Halldóru Baldvinsdóttur og bjuggu þau á Vestari-Hóli og eignuðust saman sjö börn. Eftir lát Sigmundar bjó Halldóra áfram á jörðinni þar til hún lést á árinu 1955.  Eftir lát Sigmundur á árinu 1941 tók Sveinn Sigmundsson, sonur Sigmundar heitins og Halldóru Baldvinsdóttur, við rekstri búsins og bjó hann ásamt móður sinni á jörðinni þar til að hann lést í febrúar 1954 en móðir hans lést eins og áður greinir á árinu 1955.

Stefnandi máls þessa, er systursonur Sveins Sigmundssonar, tók við búi á Vestari-Hóli árið 1954 að Sveini látnum.  Hann hefur átt lögheimili á Vestari-Hóli síðan en stóð ekki fyrir búi þar á árunum 1956 og 1957 en frá þeim tíma hefur hann búið þar og stundað hefðbundinn búskap með sauðfé og kýr. 

Framburður fyrir dómi.

Fyrir dóminum bar stefnandi að hann hafi alla tíð átt heima á Vestari-Hóli.  Hann segir að Sveinn Sigmundsson, sem lést af slysförum, hafi veðsett jörðina fyrir byggingarláni vegna byggingar íbúðarhúss rétt fyrir 1950.  Að Sveini látnum hafi kröfuhafar viljað að einhver gengi í ábyrgð fyrir láninu eða að það yrði greitt upp.  Ekkert systkina Sveins hafi viljað ábyrgjast skuldina og því hafi Halldóra amma hans beðið hann um að taka við eignum og skuldum búsins en hafi eftir að Sveinn slasaðist tekið við búskapnum.  Stefnandi kveðst ekki hafa viljað taka við búinu nema allir sem hlut áttu að máli samþykktu það.  Amma hans hafi þá beðið Hermann Jónsson, hreppstjóra um að ganga í þetta mál.  Hann kveðst vita til þess að allir hafi samþykkt að hann tæki við eignum og skuldum búsins. Hann kveðst ekki vita annað en að frá málinu hafi verið gengið á sínum tíma og honum hafi verið sagt að svo væri og af þeim sökum hafi hann allt frá árinu 1954 haldið að hann ætti jörðina.  Stefnandi telur að Hermann Jónsson hafi gengið frá málinu þó að skjöl finnist ekki um það í dag en hann kveðst ekki hafa gengið úr skugga um þetta sjálfur.  Stefnandi segir að stefndu séu öll erfingjar móðursystur hans, Sigurbjargar Sigmundsdóttur.  Á þeim tíma sem gengið var frá málinu hafi Sigurbjörg verið búsett í Siglufirði og telur hann víst að Sigurbjörg hafi samþykkt yfirtöku hans eins og aðrir erfingjar en hún hafi verið honum mjög góð alla tíð. 

Stefnandi kveðst hafa búið á jörðinni samfellt frá árinu 1958 en hann hafi þurft að taka lán til að greiða byggingarlánið sem hvíldi á jörðinni og af þeim sökum hafi hann unnið fyrir utan búið á árunum 1956 til 1958.  Hann ber að enginn hafi rekið bú á jörðinni fyrir utan hann sjálfan þó ættingjar hans hafi verið hjá honum í lengri tíma. 

Stefnandi kveðst hafa tekið lán vegna uppbyggingar jarðarinnar, hann hafi byggt hlöðu, fjós og mjólkurhús og ræktað tún.  Hann hafi vegna þessa fengið veðbókarvottorð án athugasemda og þá hafi hann alla tíð greitt fasteignagjöld og hjá fasteignamati hafi hann verið skráður fyrir jörðinni.  Hann ber og að enginn ættingja hans hafi gert tilkall til eins eða neins á jörðinni fyrr en nú fyrir skömmu. 

Vitnið Guðmundur Óli Pálsson, sem er uppalinn í Fljótum skammt frá Vestari-Hóli, segir að fyrir nokkrum árum hafi dánarbú Indíönu Sigmundsdóttur verið tekið til opinberra skipta.  Systir hennar Guðrún Sigmundsdóttir hafi verið undir verndarvæng eiginkonu vitnisins og hann hafi gætt hagsmuna hennar við skiptin á dánarbúinu.  Við þau skipti hafi komið í ljós að einn erfingja Indíönu gerði tilkall til Vestari-Hóls með þeim rökum að dánarbúi Sigmundar Jónssonar hafi ekki verið skipt.  Vitnið segir að Indíana hafi sagt honum að Sigmundi Jónssyni hafi verið gefin jörðin og Guðrún hafi staðfest það og jafnframt sagt að Halldóra móðir hennar hafi farið og rætt við Hermann Jónsson hreppstjóra og að hann hafi gengið frá þessu máli.  Í þessu sambandi bendir vitnið á að Hermann Jónsson hafi skrifað á árinu 1955 að stefnandi hefi tekið lán og veðsett fyrir því eignarjörð sína.  Þetta hefði Hermann ekki skrifað ef hann hefði ekki vitað betur.   Vitnið segir að um það hafi verið rætt þegar hann var strákur að Sigmundi hafi verið gefin jörðin.  Vitnið bar og að Indíana hafi sagt við hann oftar en einu sinni að stefnanda hafi verið gefin jörðin. 

Vitnið Stefán P. Stefánsson, var í sveit á Vestari-Hóli í nokkur sumur, fyrst 1954.  Vitnið segir að þá hafi stefnandi staðið fyrir búi þar.  Þá hafi búið á Vestari-Hóli Jón og Indíana Sigmundarbörn svo og Halldóra ekkja Sigmundar.  Vitnið segir að sem drengur hafi hann viljað verða bóndi og hann hafi rætt þau mál.  Þá hafi komið fram að stefnandi væri bóndi á Vestari-Hóli þ.a. ekki gæti hann búið þar þegar hann yrði fullorðinn.  Alltaf hafi verið talað þannig að stefnandi væri búinn að taka við jörðinni að stefnandi ætti jörðina.  Vitnið segir að stefnandi hafi á þessum árum búið með fé en Jón hafi einnig verið með nokkrar ær sem hann hafi haft sér í fjárhúsi og þá hafi Jón aðstoðað stefnanda við heyskap. 

Vitnið Guðrún Kristín Kristófersdóttir staðfesti yfirlýsingu sem hún vottaði og liggur fyrir í málinu.  Hún kveðst hafa kynnst Indíönu Sigmundsdóttur upp úr 1970 og umgengist hana mikið.  Vitnið segist oft hafa ekið henni út í Fljót þar sem hún fór að Vestari-Hóli.  Vitnið segir að Indíana hafi talað um það að stefnandi hafi alla tíð hugsað um það sem gera þurfti á jörðinni og því hafi verið sjálfsagt að hann tæki við jörðinni. 

Vitnið Ólafur Jóhannsson staðfestir að hafa vottað yfirlýsingu Guðrúnar Sigmundsdóttur sem fyrir liggur í málinu.  Vitnið segir að vegna skipta á dánarbúi Indíönu systur Guðrúnar hafi Guðrún beðið hann um að tala við skiptastjórann.  Hann segir að Guðrún hafi verið óánægð með að ættingjar þeirra hafi gert tilkall til jarðarinnar en hún hafi sagt að frá málum jarðarinnar hafi verið gengið áður en móðir hennar féll frá.  Vitnið segir að Guðrún hafi sagt að Halldóra hafi farið að hitta Hermann Jónsson, hreppstjóra til að ganga frá þessu máli.  Vitnið segir Guðrúnu hafa verið strang heiðarlega konu og kveðst vera viss um að hún hafi sagt satt þegar hún talaði um að frá málum jarðarinnar hafi verið gengið á sínum tíma.  Vitnið segir að andleg heilsa Guðrúnar hafi verið góð þegar yfirlýsingin var gerð. 

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að Halldóra Baldvinsdóttir, ekkja Sigmundar Jónssonar og eftirlifandi alsystkini Sveins Sigmundssonar hafi farið þess á leit við Hermann Jónsson, hreppstjóra í Fljótahreppi að hann gengi þannig frá málinu að stefnandi, dóttursonur Halldóru og fóstursonur hennar, tæki við öllum eignum og skuldum Sveins þar með talin jörðin Vestari-Hóll ásamt gögnum og gæðum.  Afsal fyrir eignarhlutum Halldóru og barna hennar hafi verið gefið út og undirritað en af einhverjum ókunnum orsökum ekki þinglýst.  Þessi skjöl séu nú glötuð en Guðrún Sigmundsdóttir hafi þó ítrekað afsal sitt með yfirlýsingu frá árinu 1999. 

Þá byggir stefnandi á því að hann hafi frá árinu 1954 búið á jörðinni og ræktað þau tún sem þar eru og reist öll útihús sem þar standi.  Íbúðarhúsið hafi hann auk þess gert upp frá grunni.  Þá hafi hann yfirtekið skuld vegna byggingar íbúðarhússins með skuldabréf dagsettu 11. október 1955.  Í fasteignamati hafi hann verið talinn eigandi jarðarinnar frá árinu 1954 og greitt lögboðin gjöld vegna eignarinnar og nýtt hana að öllu leyti án þess að nokkur hafi mótmælt lögmæti eignarréttar hans.  Loks hafi hann athugasemdalaust veðsett jörðina fjórum sinnum fyrir lánum sem tekin voru vegna húsbygginga.

Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til 122. gr. laga um meðferð einkamála um heimild til að fá gefna út eignardómsstefnu.  Varðandi eignarrétt sinn vísar hann til meginreglna samningaréttarins um yfirfærslu og stofnun eignarréttinda fyrir bindandi samning og til 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905.  Loks vísar hann til laga nr. 94/1976 um skráningu og mat fasteigna sbr. t.d. 1. og 12. gr., sbr. og eldri lög um mat og skráningu fasteigna.

Málsástæður og lagarök stefndu.

Stefndu byggja á því að engum eignarheimildum hafi verið þinglýst á jörðina frá því að Sigmundur eldri lést.  Þeir mótmæla fullyrðingum stefnanda þess efnis að eftir lát Sveins Sigmundssonar hafi móðir hans og systkini farið þess á leit við hreppstjóra Fljótahrepps að gerðar yrðu ráðstafanir þess efnis að stefnandi tæki við eignum og skuldum Sveins og að þau hafi afsalað sér eignarhlut sínum í jörðinni.  Stefndu byggja á því að í málinu liggi ekki frammi nein gögn sem styðji fullyrðingar stefnanda.  Þá séu atvik máls ekki með þeim hætti að þau styðji fullyrðingar stefnanda. 

Stefndu benda á að stefnandi hafi aldrei verið lögmætur eigandi jarðarinnar og vera hans á jörðinni skapi honum ekki eignarrétt að henni eða fylgifé hennar.  Vera hans á jörðinni og búskapur gangi ekki framar eignarrétti annarra erfingja. 

Stefndu byggja á því að stefnandi geti ekki byggt kröfur sínar á skráningu hjá Fasteignamati ríkisins en slík skráning skapi engan rétt ein og sér.  Stefndu mótmæla fullyrðingu stefnanda þess efnis að hann hafi að öllu leyti einn nýtt jörðina og greitt af henni lögboðin gjöld án mótmæla en stefndu hafi ekki talið að stefnandi ætlaði sér eignarrétt að jörðinni þrátt fyrir veru hans þar.  Þá byggja stefndu á því að stefnanda hafi verið óheimilt að veðsetja jörðina með þeim hætti sem hann gerði og telja að sú staðreynd að hann er alnafni þinglýsts eiganda hafi villt um fyrir þinglýsingardómara.  Sami misskilningur hafi væntanlega verið uppi við skráningu hjá Fasteignamati ríkisins. 

Þá telja stefndu stefnanda með ólögmætum hætti hafa ráðstafað mjólkurkvóta jarðarinnar en slíkur kvóti fylgi eigendum jarða en ekki ábúendum.

Loks mótmæla stefndu tilvísun stefnanda til laga um hefð.  Ákvæði þeirra laga leiði ekki til þess að stefnandi geti byggt á þeim eignarrétt að jörðinni. 

Hvað lagarök varðar vísa stefndu til erfðalaga, nú lög nr. 8/1962.  Þá vísa þeir og til 46. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, svo og til laga nr. 94/1976 um skráningu fasteigna, sbr. eldri lög sama efnis.  Hvað kröfu um málskostnað varðar vísa stefndu til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.  Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. 

IV.

Niðurstaða.

Eins og áður er getið verður ekki séð að dánarbúi Sigmundar Jónssonar og síðari eiginkonu hans Halldóru Baldvinsdóttur hafi verið skipt og er það nú til opinberra skipta.  Þau áttu saman sjö börn, Björgvin er lést ókvæntur og barnlaus 1922, Jón er lést ókvæntur og barnlaus 1970, Sigrúnu móður stefnanda en hún átti að auki eina dóttur, Svein er lést ókvæntur og barnlaus 1954, Sigurbjörgu sem eignaðist fjögur börn, Indíönu er lést ógift og barnlaus 1995 og Guðrúnu sem lést ógift og barnlaus 1999.  Með því að dánarbú Sigmundar Jónssonar og Halldóru Baldvinsdóttur er til opinberra skipta er ljóst að erfingjar þeirra hafa ekki fengið greiddan sinn arfshlut, hafi búið átt fyrir skuldum.  Ekki hefur komið fram að erfingjar Sigmundar Jónssonar af fyrra hjónabandi geri tilkall til arfs eftir föður sinn.  Fyrir liggja yfirlýsingar nokkurra erfingja þeirra þess efnis að þeir telji stefnanda eiganda jarðarinnar.  Ætla verður að gengið hafi verið frá skiptum á dánarbúi Önnu Helgu áður en Sigmundur gekk í hjónaband að nýju

Allir þeir sem tekið hafa til varna í máli þessu eru erfingjar Sigurbjargar Sigmundsdóttur en hún átti fjögur börn.  Eufemíu sem er ein stefndu, Stefán er lést barnlaus, Sigurlaugu sem er látin en börn hennar hafa tekið til varna svo og börn Halldórs Baldvins sem er látinn og þannig eiga þau aðild að málinu. 

Margt bendir til þessa að stefnandi hafi fengið jörðina gegn því að hann tæki að sér að greiða skuldir sem móðurbróðir hans Sveinn Sigmundsson hafði stofnað til.  Þannig liggur frammi afrit af bréfi Hermanns Jónssonar hreppstjóra til sýslumannsins í Skagafjarðarsýslu þar sem hann fer fram á aðstoð til að koma málum fyrir með þessum hætti.  Einnig liggja frammi yfirlýsingar og vitnisburðir í sömu átt.  Þá hefur stefnandi veðsett jörðina án athugasemda og verið skráður eigandi hennar í fasteignamati í áratugi.  Andstætt þessum fullyrðingum er yfirlýsing Eufemiu Kristinsdóttur þess efnis að móðir hennar Sigurbjörg Sigmundsdóttir hafi alla tíð talið að málefni Vestari-Hóls væru ófrágengin.  Það er mat dómsins að með mótmælum stefndu og yfirlýsingu Eufemiu sé óvarlegt að telja sannað að stefnandi hafi eignast jörðina með þeim hætti sem hann heldur fram.  Hér verður að horfa til þess að móðursystkini stefnanda önnur en móðir og amma stefndu áttu ekki erfingja og hafa því allir eftirlifandi erfingjar Sigmundar og Halldóru tekið til varna í málinu ef frá er talin systir stefnanda. 

Kemur þá til álita hvort stefnandi hafi eignast jörðina fyrir hefð.  Áður er þess getið að stefnandi hefur a.m.k. frá árinu 1958 staðið fyrir búi á jörðinni og í raun farið með hana sem sína eign, reist þar mannvirki, ræktað tún, veðsett og greitt opinber gjöld.  Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að stefndu hafi gert tilkall til jarðarinnar eða skipt sér af málefnum hennar frá því fyrir 1958 og þar til að dánarbú Indíönu Sigmundsdóttur var tekið til opinberra skipta.  Í 1. mgr. 2. gr. laga um hefð nr. 46/1905 kemur fram að það sé skilyrði fyrir hefð að eignahald á fasteign hafi staðið óslitið í 20 ár.  Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem náð hefur umráðum yfir hlut með glæp eða óráðvandlegu atferli geti ekki eignast hlutinn fyrir með hefð.  Sama eigi við ef hefðandi fær vitneskju um að eignahald sé þannig til komið áður en hefðin er fullnuð.  Af þessum sökum hefur verið talið að hefð gæti ekki unnist gegn betri vitund hefðanda um eignarhald annarra á hlut.  Í máli þessu verður því að horfa til þess hvort stefnandi hafi vitað eða mátt vita að frá málefnum jarðarinnar var ekki gengið eins og hann heldur fram.  Að mati dómsins verður annað ekki séð en að stefnandi hafi verið í góðri trú um eignarhald sitt á jörðinni allt frá árinu 1954.  Stefnandi hefur haft svo víðtæk ráð eignarinnar að þau benda til eignarréttar hans á henni og hefur hann farið með óslitið eignarhald á jörðinni sennilega frá árinu 1954 en a.m.k. frá árinu 1958 til þess tíma að fyrst voru gerðar kröfur í jörðina á skiptafundi í dánarbúi Indíönu Sigmundsdóttur 25. apríl 1997.  Hann hefur því ráðskast með jörðina í a.m.k. tæp 40 ár.  Samkvæmt þessu hefur stefnandi uppfyllt skilyrði hefðalaga varðandi hefðartíma og grandleysi sitt um hugsanlegan eignarrétt annarra og hefur hann því eignast jörðina fyrir hefð sbr. 1. mgr. 6. gr. nefndra laga um hefð og verður krafa hans því tekin til greina.

Með vísan til niðurstöðu málsins þykir rétt að stefndu greiði stefnanda sameiginlega málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur.  Af hálfu stefndu var málskostnaðarkröfu stefnanda ekki mótmælt sem of seint fram kominni. 

Halldór Halldórsson, dómstjóri kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ.

Krafa stefnanda, Sigmundar Jónssonar, þess efnis að honum verði dæmdur eignarréttur að jörðinni Vestari-Hóli, Fljótum, Skagafirði ásamt öllu sem þeirri fasteign fylgir og fylgja ber, er tekin til greina.

Stefndu greiði stefnanda, sameiginlega 400.000 krónur í málskostnað.