Föstudaginn 13. janúar 2012.
Nr. 697/2011.	Sigurður Einarsson (Gestur Jónsson hrl.) gegn Kaupþingi banka hf. (Guðni Á. Haraldsson hrl.)

 

Kærumál. Dómkvaðning matsmanna. Aðfinnslur.

 

S kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um dómkvaðningu matsmanna í máli sem K hf. hafði höfðað gegn honum. Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars að ekki yrði séð, hvorki af matsbeiðni né málatilbúnaði S að öðru leyti, að S leitaði eftir mati á öðrum sérfræðilegum álitaefnum en lögfræðilegum. Samkvæmt 2. mgr. 60. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri það hlutverk dómara en ekki sérfróðra matsmanna, að leggja mat á þau atriði sem krefðust lagaþekkingar. Þegar af þeirri ástæðu bæri að hafna kröfu S. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. desember 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dómkvaddir verði matsmenn til að meta þau atriði sem tilgreind eru í annarri og þriðju matsspurningu í matsbeiðni sinni 15. nóvember 2011. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

I

Eins og greinir í hinum kærða úrskurði rekur varnaraðili mál á hendur sóknaraðila þar sem krafist er riftunar á þeirri ráðstöfun varnaraðila 25. september 2008 að fella niður persónulega ábyrgð sóknaraðila á greiðslu samkvæmt fimm nánar tilteknum lánssamningum milli aðila vegna kaupa hans á hlutabréfum í varnaraðila. Er riftunarkrafan einkum byggð á 131. gr., 141. gr. og 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá krefst varnaraðili þess aðallega að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða sér 549.308.508 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum, en það er sú  fjárhæð sem varnaraðili telur auðgun sóknaraðila hafa numið við það að persónuleg ábyrgð hans á fyrrnefndum lánum var felld niður. Til vara krefst varnaraðili þess að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða sér 496.218.406 krónur með nánar greindum dráttarvöxtum. Sóknaraðili hefur aðallega krafist þess að málinu verði vísað frá dómi, en til vara sýknu af kröfum varnaraðila.

Sóknaraðili lagði í þinghaldi 15. nóvember 2011 fram matsbeiðni í þremur liðum, en samkvæmt kröfugerð hans fyrir Hæstarétti er unað við niðurstöðu héraðsdóms um fyrsta lið beiðninnar. Eftir stendur beiðni sóknaraðila um mat á  hvort hann hafi auðgast af þeirri ráðstöfun þáverandi stjórnar varnaraðila 25. september 2008 að aflétta persónulegri greiðsluábyrgð sóknaraðila á fimm nánar tilteknum lánssamningum og ef svo er, hver sú auðgun hafi verið. Ennfremur mat á hvort varnaraðili hafi orðið fyrir tjóni af fyrrgreindri ráðstöfun og ef svo er, hvert tjónið hafi verið. Í fyrra tilvikinu skuli miðað við hver auðgun sóknaraðila „hafi verið“ og í því síðara hvert tjón varnaraðila „á að hafa verið“ á þeim degi þegar ráðstöfunin fór fram. Snýst ágreiningur aðila um hvort sóknaraðili fái dómkvatt tvo sérfróða og óvilhalla menn til að leggja mat á ofangreind atriði.

II

Eins og fram kemur í málsgögnum hefur sóknaraðili skorað á varnaraðila að leggja fram í málinu ýmis gögn sem hann telur vera til stuðnings kröfu sinni um sýknu. Í því skyni að varpa ljósi á eina af málsástæðum sóknaraðila fyrir sýknukröfunni hefur hann jafnframt skorað á Arion banka hf. að afhenda sér tilteknar upplýsingar. Eru sóknaraðila ýmsar leiðir færar samkvæmt 2. þætti laga nr. 91/1991 til að fylgja eftir þessum áskorunum sínum, auk þess sem synjun varnaraðila um að leggja fram gögn eða láta í té upplýsingar kann að verða skýrð honum í óhag. Markmiðið með beiðni um dómkvaðningu sérfróðs manns eða manna samkvæmt IX. kafla laganna á að vera að fá rökstudda matsgerð um þau atriði, sem meta skal, en ekki að afla annarra sönnunargagna en þeirra sem nauðsynleg eru til að matsmaður geti samið umbeðna matsgerð.

 Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 leggur dómari sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Í 1. mgr. 61. gr. laganna er meðal annars kveðið á um að dómari kveðji einn eða tvo matsmenn til að framkvæma mat ef ekki verður farið svo að sem í 2. mgr. 60. gr. segir. Af þeim sökum er aðila máls því aðeins heimilt að afla sér matsgerðar á grundvelli IX. kafla laganna að leggja eigi mat á önnur sérfræðileg álitaefni en lögfræðileg.

Framangreind matsbeiðni sóknaraðila lýtur að því að dómkvaddir verði sérfróðir menn til að leggja mat á hvort hann hafi auðgast og hvort varnaraðili hafi beðið tjón af tiltekinni ráðstöfun eins og gerð er nánar grein fyrir að framan. Ekki verður séð, hvorki af matsbeiðninni né málatilbúnaði sóknaraðila að öðru leyti, að með þessu sé verið að leita eftir mati á öðrum sérfræðilegum álitaefnum en lögfræðilegum. Samkvæmt 2. mgr. 60. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 er það sem fyrr segir hlutverk dómara, en ekki sérfróðra matsmanna, að leggja mat á þau atriði sem krefjast lagaþekkingar. Þegar af þeirri ástæðu ber að hafna kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.  

Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Það athugist að sóknaraðili hefði sem matsbeiðandi að réttu lagi átt að vera sóknarmegin og varnaraðili varnarmegin í þessum þætti málsins í héraði.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Sigurður Einarsson, greiði varnaraðila, Kaupþingi banka hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.

                                                                 

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2011

Í þinghaldi 15. nóvember sl. lagði lögmaður stefnda fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna. Lögmaður stefnanda, sem í þessum þætti málsins verður sóknaraðili, hefur mótmælt beiðni stefnda, sem verður varnaraðili, um dómkvaðningu matsmanna og kafist úrskurð dómsins um að synjað verði beiðni varnaraðila um dómkvaðningu. Lögmenn aðila fluttu málið um ágreiningsefnið 24. nóvember sl. og var málið tekið til úrskurðar í framhaldi.

Sóknaraðili rekur mál fyrir héraðsdómi á hendur varnaraðila þar sem sóknaraðili krefst þess að rift verði með dómi héraðsdóms ráðstöfun Kaupþings banka hf. frá 25. september 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð varnaraðila á greiðslu fimm tilgreindra lánssamninga aðila. Þá er þess krafist að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sóknaraðila 549.308.558 krónur ásamt vöxtum. Samkvæmt stefnu nemur sú fjárhæð endurgreiðslu þeirrar auðgunar sem sóknaraðili telur varnaraðila hafa notið við það að persónuleg ábyrgð varnaraðila var felld niður af umræddum lánum.

Kröfu sína um að synjað verði beiðni varnaraðila um dómkvaðningu styður sóknaraðili þeim rökum að mál það sem afla eigi dómkvaðningar í tengslum við hafi verið höfðað með stefnu sem þingfest hafi verið í héraðsdómi 30. september 2009. Varnaraðili hafi skilað greinargerð í málinu 9. desember 2009. Í greinargerð varnaraðila séu tiltekin þau sönnunargögn er varnaraðili hyggist leggja til grundvallar málstað sínum. Ekki hafi þar verið vísað til þess að aflað yrði matsgerðar í málinu. Ein af grundvallar reglum einkamálaréttarfars sé reglan um hraða málsmeðferð. Sú regla birtist m.a. í 1. og 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varnaraðili hafi átt að óska eftir matsgerð við framlagningu greinargerðar sinnar þannig að álitaefnið lægi fyrir í fyrsta þinghaldi eftir úthlutun þess til dómara. Sóknaraðili vísar í þessu sambandi til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 275/2011, 558/2011, 417/2010 og 352/2011.

Að því er matsbeiðnina varði þá sé þess í fyrsta lagi óskað að metið verði virði eignarhlutar varnaraðila í sóknaraðila 25. september 2008. Í greinargerð varnaraðila á bls. 8 liggi fyrir staðhæfing varnaraðila um það atriði. Sé virði eignarhlutarins á þeim degi óumdeilt að mati sóknaraðila og matið því óþarft, sbr. 3. mgr. 46. gr. og 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991.

Á bls. 2 í matsbeiðni staðhæfi varnaraðili að aðrar tegundir krafna en lánssamningar kunni að hafa verið fluttar frá sóknaraðila yfir til Arion banka hf. á 0 krónur eða á miklum afslætti. Hér sé um nýja málsástæðu að ræða af hálfu varnaraðila sem komist ekki að. Þá sé um það að ræða að matsmenn eigi að byggja mat sitt á gögnum sem ekki liggi fyrir í málinu. Það sé grundvallarregla að matsmenn megi ekki afla gagna sjálfstætt. Ef þau gögn sem matið eigi að byggja á liggi ekki frammi í málinu sé ekki unnt að meta atriðið. Á dskj. nr. 46 sé að finna áskorun frá varnaraðila til Arion banka hf. Sóknaraðili líti svo á að í þeirri áskorun felist matsgerð utan máls, sbr. XII. kafli laga nr. 91/1991.

Ein af þeim forsendum sem matsmenn eigi að líta til við mat samkvæmt matsgerð sé ,,umtalsverður afsláttur“ , svo vísað sé til orðalags í matsbeiðni. Í því tilviki sé um að ræða óljósa forsendu sem ekki sé unnt að byggja dómsniðurstöðu á. Með því yrðu forsendur matsgerðarinnar getgátur og þar með marklausar. Þá sé að finna í matsgerðinni beiðni um að matsmenn taki afstöðu til atriða sem dómari eigi að huga að sjálfur.

Varnaraðili vísar til þess að í greinargerð varnaraðila hafi verið beint áskorun til sóknaraðila. Þá hafi verið gerður áskilnaður um að leggja fram matsgerð á síðara stigi. Í þinghaldi 13. október 2011 hafi lögmaður sóknaraðila lýst yfir að ekki yrði brugðist við þeirri áskorun sem beint hafi verið til sóknaraðila í greinargerð. Í framhaldi hafi matsbeiðnin verið lögð fram eða um leið og tilefni hafi gefist til. Í greinargerð í málinu hafi verið krafist frávísunar þess frá héraðsdómi. Af þeim ástæðum hafi engin gögn verið lögð fram í málinu eða gagnaöflun átt sér stað fyrr en lokið hafi verið við að útkljá hvort málinu yrði vísað frá dómi. Það hafi ekki verið fyrr en eftir 14. júní sl., þegar fyrir hafi legið að málinu yrði ekki vísað frá dómi, sem málið hafi í raun verið til meðferðar varðandi gagnaöflun. Aldrei hafi verið tilgangurinn að tefja málið. Aðili máls hafi forræði á sönnunarfærslu í málinu, sbr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Þá hafi aðili máls víðtækan rétt til að afla matsgerðar í máli og þurfi mikið að koma til að honum sé meinað það. Sé ákvæði 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 skýrt þröngt. Liggi fyrir dómar Hæstaréttar þar sem dómkvaðning hefur verið heimiluð þó svo aðalmeðferð málsins hafi verið ákveðin.                 

Niðurstaða: 

Aðili máls getur óskað eftir því að matsgerðar verði aflað á grundvelli IX. kafla laga nr. 91/1991 um tiltekið atriði sem málið varðar. Tilgangurinn með öflun slíkra matsgerða er að fá skoðun eða álit utanaðkomandi sérfróðs manns á því hvað sé staðreynd í ákveðnu tilviki. Heimildir til öflunar matsgerða takmarkast annars vegar af 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 og hins vegar af 3. mgr. 46. gr. laganna. Að því er fyrra atriðið varðar verður matsgerðar ekki aflað um óumdeild atriði. Síðara atriðið snýr að því að matsgerðar verður ekki heldur aflað um atriði sem tilgangslaust er að afla matsgerðar um. Þá geta önnur ákvæði laga nr. 91/1991 komið til skoðunar þegar óskað er matsgerðar, en dómstólar hafa slegið föstu að meginreglan um hraða málsmeðferð, sbr. ákvæði 2. mgr. 99. gr. og ákvæði 2. og 3. mgr. 102. gr. laganna, geti einnig girt fyrir að matsgerðar verði aflað í tengslum við mál sem er til meðferðar fyrir dómi.

Í beiðni um dómkvaðningu á dskj. nr. 47 í 1. mgr. um matsatriði vísar varnaraðili til þess að meta eigi virði eignarhlutar varnaraðila í sóknaraðila 25. september 2008. Sóknaraðili hefur lýst yfir að þetta atriði sé óumdeilt og er þar með að samþykkja útreikning varnaraðila á eignarhlut sínum á bls. 8 í greinargerð sinni. Með vísan til 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 verður matsgerðar ekki aflað um óumdeild atriði. Verður þessu atriði í matsbeiðni þegar af þessari ástæðu hafnað.  

Í annan stað óskar varnaraðili mats um í 2. mgr. um matsatriði hvort varnaraðili hafi auðgast af þeirri ráðstöfun þáverandi stjórnar sóknaraðila 25. september 2008 að aflétta persónulegri greiðsluábyrgð varnaraðila á lánssamningum og ef svo sé hver sú auðgun hafi verið. Loks er óskað eftir mati á því í 3. mgr. um matsatriði hvort varnaraðili hafi orðið fyrir tjóni af þeirri ráðstöfun þáverandi stjórnar sóknaraðila 25. september 2008 að aflétta persónulegri greiðsluábyrgð varnaraðila á lánssamningum og ef svo sé hvert tjónið hafi verið. Við mat á ofangreindum atriðum eigi að hafa hliðsjón af þeim forsendum, annars vegar að allir lánssamningar vegna hlutabréfakaupa í sóknaraðila hafi verið færðir yfir til Nýja Kaupþings banka, nú Arion banka hf., á verðmætinu 0 krónur, ekki eingöngu lánssamningar vegna hlutabréfakaupa starfsmanna sóknaraðila. Hins vegar eigi að hafa hliðsjón af þeirri forsendu að aðrar kröfur en kröfur sóknaraðila á hendur starfsmönnum vegna lána til hlutabréfakaupa í sóknaraðila hafi verið færðar frá sóknaraðila til Arion banka á verðmæti 0 krónur eða eftir atvikum á umtalsverðum afslætti.

Að því er fyrri forsendu við matið varðar liggur fyrir á dskj. nr. 8 að allir lánssamningar svonefndra ,,lykilstjórnenda“ Kaupþings banka hf. tengdir hlutabréfakaupum í sóknaraðila voru færðir yfir til Nýja Kaupþing banka hf. á 0 krónur í stofnefnahagsreikningi bankans. Ekki liggja hins vegar fyrir gögn um lánssamninga annarra starfsmanna sóknaraðila en hinna svonefndu ,,lykilstjórnenda“ eða annarra einstaklinga eða lögaðila. Krafa varnaraðila sem fram kemur í bréfi frá 15. nóvember 2011 til Arion banka hf. á dskj. nr. 46 varðar þetta atriði. Sóknaraðili hefur staðhæft að gögn um þessi atriði hafi hann ekki í sínum fórum. Samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 er matsmanni rétt að afla gagna til afnota við matið en aðilum sem eru viðstaddir skal þá gefinn kostur á að tjá sig um þau eftir þörfum. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar er þeim sem hefur umráð þess sem matsgerð lýtur að skylt að veita matsmanni aðgang að því nema hann megi skorast undan vitnaskyldu um matsatriðið eða sé óheimilt að bera vitni um það. Samkvæmt þessu girðir það ekki fyrir dómkvaðningu þó svo gögn sem leggja skal til grundvallar samkvæmt fyrri forsendu séu ekki í fórum aðila málsins.

Að því er síðari forsendu fyrir mati á þeim atriðum sem tilgreind eru í 2. og 3. mgr. á matsatriðum varðar hefur sóknaraðili mótmælt því að þessi atriði verði metin með vísan til þess að þessi forsenda hafi að geyma nýja málsástæðu af hálfu varnaraðila sem ekki hafi áður komið fram í málinu. Hafi ekki áður verið á því byggt að aðrar tegundir krafna en lánssamningar hafi verið fluttar frá sóknaraðila yfir til Arion banka hf. á 0 krónur eða með miklum afslætti. Varnaraðili byggir á þeirri málsástæðu í greinargerð sinni að tjón sóknaraðila geti aldrei orðið meira en sem nemi tjóni sóknaraðila. Því til stuðnings vísar varnaraðili til dskj. nr. 8 og mats á lánssamningum í stofnefnahagsreikningi. Sjónarmið um aðrar tegundir krafna en lánssamninga er ekki ný málsástæða af hálfu varnaraðila heldur ný röksemd varðandi málsástæðu varnaraðila um tjón sóknaraðila. Varnaraðili getur hins vegar ekki teflt fram nýjum röksemdum í máli eftir að hann hefur skilað greinargerð af sinni hálfu og fært röksemdir inn í ný málsskjöl. Með vísan til 2. mgr. 99. gr. og 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 er ekki unnt að verða við dómkvaðningu byggða á þessari forsendu.

Eins og beiðni um dómkvaðningu á dskj. nr. 47 er úr garði gerð girðir þessi niðurstaða ekki fyrir að sé unnt að verða við dómkvaðningunni að öðru leyti. Samkvæmt því er ekkert því til fyrirstöðu að fallast á dómkvaðningu samkvæmt 2. og 3. mgr. í matsatriðum miðað við fyrri forsendu í matsbeiðni. 

Mál það sem hér er til meðferðar var höfðað með stefnu birtri 20. ágúst 2010. Í greinargerð varnaraðila til héraðsdóms 9. desember 2010 krafist varnaraðili frávísunar málsins frá dómi. Var málið flutt um þá kröfu 25. mars 2011 og þeirri kröfu hafnað með ákvörðun dómsins 7. apríl 2011. Föstudaginn 15. apríl 2011 var kveðinn upp úrskurður um niðurfellingu málsins vegna fjarveru lögmanns sóknaraðila úr þinghaldi 7. apríl 2011. Var kröfu varnaraðila þar að lútandi hafnað. Úrskurður héraðsdóms sætti kæru til Hæstaréttar, sem með dómi réttarins 14. júní 2011 í máli nr. 275/2011 staðfesti úrskurð héraðsdóms. Varnaraðili lagði fram kröfu um dómkvaðningu matsmanna í þinghaldi 15. nóvember 2011 og telur varnaraðili yfirlýsingar sóknaraðila í þinghaldi 13. október 2011 fyrst hafa gefið tilefni til þess þar sem þá fyrst hafi sóknaraðili hafnað því að verða við þeirri áskorun af hálfu varnaraðila sem fram kemur á bls. 8 í greinargerð varnaraðila til héraðsdóms.

Aðilar einkamáls skulu tefla fram kröfum og öðrum atriðum, sem varða málatilbúnað þeirra, þar á meðal þeim sönnunargögnum sem þeir vilja reisa hann á, svo fljótt sem kostur er. Verður það ráðið af 1. mgr. 80. gr. og 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991. Þá er leitast við að sporna við því að aðilar geti dregið mál á langinn að óþörfu. Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 skulu aðilar nota fresti jöfnum höndum til að leita sátta og til að afla frekari gagna. Sú málsástæða varnaraðila að tjón sóknaraðila geti aldrei orðið meira en sem nemi tjóni sóknaraðila, sbr. 142. gr. laga nr. 21/1991 hafði frá upphafi mikla þýðingu fyrir niðurstöðu málsins. Yfirlýsing endurskoðunarfyrirtækisins PriceWaterhouseCoopers á dskj. nr. 8 um yfirfærslu á útlánum í útibúi 690 hjá Kaupþingi banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf. þar sem fram kemur að bókfært verð útlána til ,,lykilstjórnenda“ í útibúi 690 í stofnefnahagsreikningi Nýja Kaupþings banka hf. hafi verið 0 krónur lá fyrir 4. maí 2010. Varnaraðili átti þess kost að óska eftir dómkvaðningu matsmanna í tengslum við mál þetta í beinu framhaldi af höfðun þess, en málið var höfðað stuttu eftir að yfirlýsingin lá fyrir. Það gerði varnaraðili hins vegar ekki. Er það ekki fyrr en ríflega ári síðar sem beiðnin kemur fram. Með hliðsjón af mikilvægi títtnefndrar málsástæðu er það niðurstaða dómsins að varnaraðili hafi ekki nýtt þann tíma sem hann hafði til að afla hins umbeðna mats. Með hliðsjón af því verður synjað beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna.      

                Ekki hefur verið krafist málskostnaðar af þessum þætti málsins.

                Mál þetta fluttu af hálfu sóknaraðila Guðni Á. Haraldsson hæstaréttarlögmaður en af hálfu varnaraðila Gestur Jónsson hæstaréttarlögmaður.

                Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

                Kröfu varnaraðila, Sigurðar Einarssonar, um dómkvaðningu matsmanna er synjað.