Fimmtudaginn 28. október 2004.
Nr. 94/2004.	X (Sigurður Jónsson hrl.) gegn Reykjavíkurborg (Gunnar Eydal hrl.)

 

Börn. Forsjársvipting. Gjafsókn.

R krafðist þess að X yrði svipt forsjá tveggja sona sinna sem fæddir eru 1998 og 2002. Barnaverndaryfirvöld höfðu haft afskipti af X frá fæðingu eldri drengsins vegna langvarandi vímuefnavanda hennar. Höfðu barnaverndaryfirvöld beitt þeim úrræðum, sem barnaverndarlög heimila til stuðnings X. Var að lokum ákveðið að krefjast þess fyrir dómi að X yrði svipt forsjá drengjanna og var það gert með dómi héraðsdóms. Eftir uppkvaðningu hans var, að beiðni X, dómkvaddur matsmaður, sem taldi forsjárhæfni X verulega skerta og stafaði það fyrst og fremst af óafturkræfum vímuefnaskemmdum og fylgikvillum. Í yfirmati, sem fram fór að beiðni X, kom fram að X hafi fjórum sinnum verið boðuð í viðtal til matsmannanna en hún hafi hvorki mætt né boðað forföll. Á grundvelli fyrirliggjandi gagna mátu yfirmatsmenn forsjárhæfni X verulega skerta, þar sem hún virtist ekki getað unnið úr fyrri áföllum og vímuefnavanda vegna vitrænnar og tilfinningalegrar skerðingar. Talið var að hin nýju gögn styddu þá niðurstöðu að þarfir og hagsmunir drengjanna krefðust þess að svipta X forsjánni. Var því skilyrðum barnaverndarlaga um forsjársviptingu talið fullnægt.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir.

Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 3. mars 2004. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara ómerkingar héraðsdóms. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms.

Mörg ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt.

I.

Í málflutningi fyrir Hæstarétti setti áfrýjandi fram nýja kröfu um að héraðsdómur yrði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Kröfu þessa byggir hún aðallega á því, að héraðsdómur hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni. Telja verður, að mál þetta hafi verið nægilega rannsakað áður en héraðsdómur gekk, en ítarleg gögn lágu þá fyrir um aðstæður áfrýjanda og sona hennar. Þörf var á skjótri meðferð málsins, sem sætti flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eru engin efni til að taka ómerkingarkröfu áfrýjanda til greina.

Með hinum áfrýjaða dómi var áfrýjandi svipt forsjá sona sinna, A, f. [...] 1998, og B, f. [...] 2002. Barnaverndaryfirvöld höfðu haft afskipti af áfrýjanda frá fæðingu eldri drengsins vegna langvarandi vímuefnavanda hennar. Samkvæmt vottorði Jóhannesar Bergsveinssonar, yfirlæknis geðdeildar Landspítalans, 10. desember 1999, benti taugasálfræðileg rannsókn, sem gerð var á áfrýjanda 1992 til þess, að þá þegar væri komin fram skerðing á framheilastarfsemi, sem rekja mætti til áfengis- og/eða kannabisneyslu, og það væri skilyrði þess, að hún gæti rækt uppeldis- og móðurhlutverk sitt, að hún héldi sig frá neyslu vímuefna. Álfheiður Steinþórsdóttir sálfræðingur, sem gerði sálfræðiathugun á áfrýjanda frá desember 1999 til febrúar 2000 taldi það einnig vera forsendu þess, að áfrýjandi gæti sinnt móðurhlutverki sínu, að hún snerti ekki vímuefni af neinu tagi.

 Eins og lýst er í héraðsdómi hafði eldri drengurinn verið vistaður á vistheimili barna vegna ölvunar áfrýjanda fyrst er hann var 10 mánaða gamall og var þar í fjóra mánuði og aftur er hann var rúmlega 20 mánaða gamall og var þá vistaður í um 7 mánuði. Áfrýjandi naut stuðnings á grundvelli barnaverndarlaga og var að minnsta kosti fimm sinnum gerð meðferðaráætlun í samráði við hana í þeim tilgangi að eldri drengurinn og síðar þeir báðir gætu búið hjá henni. Áfrýjandi hafði að mestu haldið sig frá vímuefnum frá því að yngri drengurinn fæddist og var ósátt við reglubundið eftirlit barnaverndaryfirvalda.  Var því ekki talin ástæða til frekari afskipta af málinu og því lokað hjá Barnavernd Reykjavíkur 4. nóvember 2003. Þremur vikum síðar, 24. nóvember, þurfti að flytja drengina frá heimili áfrýjanda, sem hafði verið í vímuefnaneyslu um nokkurt skeið, og voru þeir þá vistaðir á vistheimili barna. Á fundi barnaverndarnefndar 16. desember 2003 var úrskurðað að bræðurnir yrðu vistaðir utan heimilis á vegum hennar, sbr. 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2000 í tvo mánuði, og ákveðið að krefjast þess fyrir dómi, að áfrýjandi yrði svipt forsjá drengjanna. Var krafa stefnda tekin til greina í hinum áfrýjaða dómi 11. febrúar 2004.

Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, voru drengirnir á vistheimili barna frá 24. nóvember 2003 til 16. apríl 2004. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur samþykkti að koma drengjunum í reynslufóstur frá 3. maí til 3. nóvember 2004 með varanlegt fóstur í huga.

II.

Eftir uppkvaðningu héraðsdóms var, að beiðni áfrýjanda, dómkvaddur maður til að meta forsjárhæfni hennar og tengsl drengjanna við hana. Er matsgerð Einars Inga Magnússonar sálfræðings dagsett 2. september 2004. Hann kemst að þeirri niðurstöðu, að forsjárhæfni áfrýjanda sé verulega skert og stafi það fyrst og fremst af óafturkræfum vímuefnaskemmdum og fylgikvillum. Henni sé illa kleift að sinna félags- og tilfinningalegum þörfum barna sinna og þroska í skólagöngu. Telur hann verulegan vafa leika á því, að jafnvel sértækar stuðningsaðgerðir kæmu að tilætluðum notum, ef uppeldið hvíldi fyrst og fremst á herðum hennar. Eldri drengurinn þurfi, vegna meðfæddra veikleika, á sérstakri örvun og stuðningi að halda. Verði ekki séð, að hún geri sér raunhæfa grein fyrir þroskaferli hans né hafi getu til að styðja hann á eðlilegan hátt, en hann muni þarfnast mikils stuðnings alla sína grunnskólagöngu. Ekkert komi fram í hefðbundnum prófunum, sem gerðar voru á eldri drengnum, sem bendi til félags- og tilfinningatengsla hans við móður sína. Yngri drengurinn hafi verið of ungur til þess að hefðbundnum mælingum yrði við komið, en ekkert benti til þess í hegðun hans og fasi, að hann saknaði móður sinnar. Telur matsmaðurinn, að hæfni áfrýjanda til að breyta lífi sínu til hins betra á fullnægjandi hátt, svo að hún geti haft forsjá barna með höndum, sé verulega skert. Matsmaðurinn staðfesti matsgerð sína fyrir dómi og taldi áfrýjanda vera ófæra um að sinna forsjá drengjanna.

Að beiðni áfrýjanda voru dómkvaddir sálfræðingarnir Oddi Erlingsson og Ragna Ólafsdóttir til yfirmats og er yfirmatsgerðin dagsett 18. október 2004. Þar kemur fram, að áfrýjandi var fjórum sinnum boðuð í viðtal til matsmannanna en hún hvorki mætti né boðaði forföll. Að mati yfirmatsmanna, sem urðu að styðjast við fyrirliggjandi gögn, skorti áfrýjanda innsæi í hversu alvarlegur vímuefnavandi hennar sé. Ætla megi, að truflun sú, sem orðið hafi á vitrænu framheilastarfi sé langvarandi og hafi varanleg áhrif á tilfinningastarfsemi hennar og dragi meðal annars úr hæfni hennar til að ná stjórn á vímuefnavanda sínum. Hún hafi mjög takmarkaða sýn á þarfir drengjanna. Telja þeir, að niðurstaða sálfræðings í undirmati um að áfrýjanda „sé illa kleift að sinna félags- og tilfinningalegum þörfum barna sinna“ sé á rökum reist. Yfirmatsmenn vilja kveða fastar að orði og fullyrða, að forsjárhæfni áfrýjanda sé verulega skert, þar sem hún virðist ekki geta unnið úr fyrri áföllum og vímuefnavanda vegna vitrænnar og tilfinningalegrar skerðingar, en slík úrvinnsla sé alger forsenda þess, að hún geti tileinkað sér breyttan lífsstíl, sem sé börnum nauðsynlegur. Frá fæðingu drengjanna hafi grunnþarfir þeirra endurtekið vikið fyrir vímuefnaneyslu móður  og henni ekki tekist að greina eigin þarfir frá þeirra. Hagsmunir drengjanna og móður geti því ekki farið saman.

III.

Eins og að framan greinir styðja hin nýju gögn, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum. Barnaverndaryfirvöld höfðu beitt þeim úrræðum, sem barnaverndarlög heimila til stuðnings áfrýjanda og verður að telja, að reynt hafi verið til þrautar. Þarfir og hagsmunir drengjanna krefjast þess að svipta áfrýjanda forsjánni. Skilyrðum a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 um forsjársviptingu er fullnægt. Verður niðurstaða héraðsdóms  því staðfest.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, X, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur.

 

                                              

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2004.

          Mál þetta, sem dómtekið var 4. þ.m., var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af borgar­stjóranum í Reykjavík f.h. Reykjavíkurborgar vegna Barnaverndarnefndar Reykjavíkur á hendur X,[...], Reykja­vík, er lögmaður stefndu, Jón Höskuldsson hdl., sótti þing 22. janúar sl. og tók við samriti stefnu ásamt afritum af öðrum skjölum er lögmaður stefnanda, Anton B. Markús­son hdl., lagði fram í réttinum.

          Dómkröfur stefnanda eru að stefnda verði svipt forsjá sona sinna, þeirra A, kt. [...], og B, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

          Dómkröfur stefndu eru að hafnað verði kröfum stefnanda og að stefndu verði til­dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðu málskostnaðar-yfir­liti líkt og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

 

Barnaverndarnefnd Reykjavíkur ákvað með úrskurði 16. desember 2003 að bræðurnir, A og B, skyldu vistaðir utan heimils, sbr. 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, í tvo mánuði frá þeim degi, á heimili á vegum barnaverndaryfirvalda.

          Tjáð er að þessi ákvörðun hafi verið tekin eftir að bræðurnir höfðu dvalið á vist­heimili barna í tæpan mánuð.  Foreldrar þeirra, stefnda og K, hafa hvorki vitjað þeirra á heimilið né hringt og spurt um þá, utan einu sinni er stefnda hringdi á vistheimilið.  Hún hafi hins vegar ekki sinnt boðum um að koma með fatnað og nauðsynjavörur fyrir drengina.  Hún hafi ítrekað verið boðuð á fund félagsráðgjafa og síðar á fund barnaverndarnefndar Reykjavíkur 16. desember sl., bæði símleiðis og bréfleiðis, en án árangurs.  Boð um að mæta á fund barna­vernd­ar­nefndar Reykjavíkur hafi verið afhent stefndu persónulega á heimili hennar að við­stöddum lögreglumönnum.  Upplýsingar hafa borist um að hún væri við áfengisneyslu og hafi hún leitað sér aðstoðar á áfengisdeild Landspítala þann 3. desember 2003.  Þar hefði hún greint frá því að hafa verið við drykkju í 18 daga.  Daginn eftir hafi hún hins vegar farið að deildinni af eigin frumkvæði.

          Er málið hafi verið tekið fyrir á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur 16. desember sl., hafi stefnda hvorki sótt fundinn né komið skilaboð með öðrum hætti til nefnd­arinnar vegna málsins.  Þar sem ljóst hefði verið að öryggi drengjanna væri ekki tryggt í umsjá stefndu hafi málið verið tekið til úrskurðar varðandi áframhaldandi vistun drengjanna.

          Um eldri drenginn er stuttlega greint frá því að um fimm ára gamlan dreng sé að ræða sem lúti forsjá stefndu.  Foreldrar hans hafa átt í stormasamri sambúð frá fæð­ingu hans, og hefur aðalábyrgð á umönnun hans hvílt á stefndu.  Á sinni stuttu ævi hafi hann verið vistaður utan heimilis í þrjú skipti á vegum barnaverndaryfirvalda, eða í samtals tólf mánuði, vegna alvarlegs vímuefnavanda stefndu.  Fyrst hafi hann verið vist­aður í fjóra mánuði, frá 10 mánaða aldri til 14 mánaða aldurs, næst í sjö mánuði, frá 22 mánaða aldri til 29 mánaða aldurs, og nú síðast frá 24. nóvember 2003.

          Sagt er að A hafi fæðst með alvarlegan hjartagalla og þurft að fara í hjarta­aðgerð í maí 1999 aðeins fimm mánaða gamall.  Hann er verulega seinþroska, að mati greiningarteymis, Miðstöðvar heilsuverndar barna, og mun hafa þurft á sjúkra­þjálfun að halda.  Hann hafi í leikskóla þó notið sérstakrar þjálfunar í hreyf­ing­um og tali.  Þá er sagt frá því, að er hann var vistaður á vistheimili barna á árunum 1999-2001, hafi komið fram vísbendingar um alvarlega vanrækslu foreldra hans á að örva hann og veita honum viðeigandi þjálfun vegna seinþroska hans, auk þess sem þótt hafi tvísýnt um andlega heilsu hans.

          Þá er greint frá því að ekki hafi borið á breyttri hegðun drengsins eða öðrum við­brögðum vegna aðstöðu hans síðustu mánuði í leikskólanum þar sem hann hafi verið.  Starfs­mönnum vistheimilis barna hafi virst A bera mikla ábyrgð á litla bróður sínum og vera undir í samskiptum þeirra.  Ummæli barnsins á vistheimilinu um átök foreldra á heimilinu og hræðslu við eldhúshníf gefi tilefni til að ætla að dreng­ur­inn hafi upplifað atburði í umsjá móður sinnar sem geti haft alvarleg áhrif á geðheilsu hans og persónuþroska.

          Um yngri drenginn er í stuttu máli sagt frá því að hann sé 20 mánaða og lúti for­sjá móður sinnar.  Ekki liggi annað fyrir en að umönnun hans hafi verið án at­huga­semda þar til móðir hans féll á vímuefnabindindi í nóvember 2003.  Hafi drengurinn verið vistaður eftir það á vistheimili barna þar sem hann dvelji enn.  Hvorki móðir hans né faðir hafa vitjað hans þar.  Að mati starfsmanna vistheimilisins sé hann tengdur eldri bróður sínum sterkum böndum.  Fagna þeir hvor öðrum innilega þegar þeir hittist eftir aðskilnað.  B hafi verið hjá dagmóður sem búi í sama fjöl­býl­is­húsi og fjölskyldan.  Samkvæmt upplýsingum hennar hafi henni ávallt gengið vel að annast drenginn.

          Í forsendum úrskurðar barnaverndarnefndar Reykjavíkur frá 16. desember sl. segir m.a.:

 

[Mál drengjanna hefur] verið til meðferðar hjá Barnaverndarnefnd Reykjavíkur og Barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar, allt frá fæðingu eldri drengsins, vegna langvarandi vímuefnavanda og annarra erfiðleika móður þeirra sem gert hafa hana ófæra um að taka ábyrgð á og sinna þörfum sona sinna, til lengri eða skemmri tíma.  A er nú vistaður í þriðja skipti á sinni stuttu ævi á vistheimili barna, en fyrri vistanir vöruðu í fjóra mánuði og sex og hálfan mánuð samtals.

 

X féll á vímuefnabindindi í nóvember síðastliðnum eftir að hafa náð að halda vímuefnabindindi í rúmt ár svo vitað sé.  Móðir hefur lengst af frá árinu 2001 haldið sig frá vímuefnaneyslu og verið að mestu leyti í samvinnu við barna­vernd­ar­yfir­völd frá þeim tíma.  Vandi X er hins vegar djúpstæður og virðist áfengis­neysla hennar vera hömlulaus, falli hún á vímuefnabindindi, sem leiðir til þess að synir hennar þurfa að vistast fjarri heimili vegna óviðunandi heimilisaðstæðna.  Þar njóta þeir ekki samskipta við móður í lengri tíma í senn þar sem hún virðist gleyma til­veru þeirra í vímuástandi.  Geta þau tengslarof haft ófyrirséðar afleiðingar fyrir per­sónuþroska og geðheilsu drengjanna þegar til lengri tíma er litið.  Þá eru einnig vís­bendingar um vanrækslu vegna skorts á örvun að því er varðar eldri drenginn sem nauð­synlega þarf alla mögulega þjálfun og örvun vegna seinþroska.  Mat Álfheiðar Steinþórsdóttur frá febrúar 2000 og bréf Jóhannesar Bergsveinssonar yfirlæknis frá desember 1999 eru samhljóða að því leyti að algjör forsenda þess að móðir geti sinnt upp­eldishlutverki sínu sé að hún haldi vímuefnabindindi.  Nú er ljóst að sú forsenda er ekki lengur fyrir hendi.

 

Þungar áhyggjur hafa verið af því öryggisleysi og þeim óstöðugleika sem einkennt hafa stutta ævi A.  Hafa uppeldisskilyrði verið óviðunandi vegna vímu­efna­vanda móður og virðist drengurinn hafa þurft að upplifa alvarlega hluti vegna þessa sem geta haft alvarleg áhrif á sálarheill hans.  Aðstæður á heimili bræðranna eru með þeim hætti nú að ekki er mögulegt að tryggja öryggi B og A á heimilinu.  Er það því að mati nefndarinnar óforsvaranlegt að drengirnir fari aftur í umsjá móður sinnar að nýju að óbreyttum aðstæðum.

 

Af hálfu stefnanda er byggt á því að ítrekað hafi verið leitast við að aðstoða stefndu við að takast á við vandamál sín með það að markmiði að drengirnir nytu umönnunar hennar.  Vandi stefndu sé hins vegar djúpstæður og áfengisneysla hennar sé hömlu­laus, er hún neyti áfengis, sem leiðir til þess, að drengirnir þurfi að vistast utan heimilis vegna óviðunandi heimilisaðstæðna.  Er þannig standi á njóti þeir ekki sam­skipta við stefndu í langan tíma í senn, þar sem hún gleymi tilvist þeirra í vímuástandi.  Einsýnt sé að þau tengslarof geta haft ófyrirséðar afleiðingar fyrir persónuþroska og geð­heilsu drengjanna, þegar til lengri tíma er litið.

          Þá eru einnig byggt á því að eldri drengurinn þurfi nauðsynlega á allri mögulegri þjálfun og markvissri örvun að halda vegna þess hvað hann er seinþroska.  Vís­bend­ingar séu um vanrækslu vegna skorts á örvun.

          Bent er á að ávallt hafi verið leitast við að eiga eins góða samvinnu við stefndu um málið og aðstæður leyfi.  Að minnsta kosti fimm sinnum hefur verið gerð áætlun um meðferð í samráði við stefndu á undanförnum árum með það að markmiði að börnin gætu að lokum búið hjá stefndu.  Þannig hefur verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hefur verið hverju sinni, en óhjákvæmilegt hefur reynst að vista drengina annars staðar en hjá stefndu þegar hún hefur t.a.m. ekki staðið við vímuefnabindindi.  Í máli stefndu hafi öll tæk stuðningsúrræði ekki megnað að skapa sonum hennar þau uppeldisskilyrði sem þeir eiga skýlausan rétt á.  Önnur barna­verndarúrræði en forsjársvipting sé því ekki tiltæk nú, en brýna nauðsyn ber til að skapa drengjunum öryggi og uppeldi, sem þeir hafi farið á mis við hjá stefndu.  Að mati stefnanda hefur meðalhófsreglunnar verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsynleg hefur verið.

          Byggt er á því  að það séu frumréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroska­vænleg skilyrði.  Það hafi hins vega sýnt sig að stefnda geti ekki búið sonum sínum þau uppeldisskilyrði sem þeir eiga rétt til.  Ljóst sé að þrátt fyrir ungan aldur hafi eldri sonur stefndu verið vistaður þrisvar sinnum utan heimils hennar á vegum barna­verndaryfirvalda eða samtals í tólf mánuði vegna alvarlegs vímuefnavanda stefndu, en dvöl þar sé ekki hugsuð sem varanleg ráðstöfun.  Það séu vissulega mann­réttindi foreldra að ala upp börnin sín en forsjárréttur foreldra takmarkast af þeim mann­réttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða.  Þegar hagsmunir for­eldra og barns vegast á, séu hagsmunir barnsins, þ.e. hvað því er fyrir bestu, þyngri á vog­arskálunum.  Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland er aðili að.  Stjórnvöldum sé og skylt að veita börnum vernd svo sem fyrir er mælt í stjórnarskránni, barnaverndarlögum og samn­ingi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.  Þá eigi regla þessi sér einnig stað í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og í alþjóða­samningi um borgaraleg réttindi sem Ísland er aðili að.

          Að mati stefnanda hefur verið sýnt fram á svo ekki verði um villst að daglegri um­önnun og uppeldi drengjanna verði stefnt í verulega hættu, fari stefnda áfram með for­sjá þeirra.  Jafnframt sýni álitsgerðir og önnur gögn málsins að stefnda skorti hæfni til að fara með forsjá þeirra vegna vímuefnaneyslu sinnar og andlegra veikinda.  Þá sé heilsu og ekki síst þroska drengjanna hætta búin fari stefnda með forsjá þeirra eins og málum hennar sé háttað.  Hagsmunir þeirra mæla því eindregið með því að stefnda verði svipt forsjá þeirra og að þeim verði komið fyrir í varanlegt fóstur á heimili þar sem vel verði hlúð að þeim og réttur þeirra til viðunandi uppeldis og um­önn­unar tryggður.

 

Stefnda byggir á því að ekki séu í málinu uppfyllt skilyrði ákv. a- og d-liða l. mgr. 29. gr. nefndra barnaverndarlaga svo sem haldið er fram af hálfu stefnanda.  Þá sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til að ná því markmiði sem að sé stefnt.

          Stefnda bendir sérstaklega á að á síðustu þremur árum, þ.e. 2001, 2002 og 2003, eða þann tíma sem mál stefndu hafa verið hjá yfirvöldum í Reykjavík, hafi barna­vernd­arnefnd þar aldrei haft afskipti af málefnum stefndu og sona hennar utan eftir­lits.  Þó að því tilviki fráteknu í lok nóvember 2003, sem leiddi til þeirrar niðurstöðu er birtist lítt rökstudd í úrskurði barnaverndarnefndar frá 16. desember 2003, um vistun drengjanna utan heimilis og þeirrar ákvörðunar nefndarinnar þann sama dag að krefjast þess að stefnda verði svipt forsjá drengjanna.  Fráleitt sé þannig um það að ræða að ítrekað hafi verið leitast við að aðstoða stefndu, eins og staðhæft sé í stefn­unni.  Dómkrafa stefnanda, sem byggð er á því að ítrekað hafi verið leitast við að að­stoða stefndu, sé því byggð á afar veikum grunni, svo ekki sé fastar að orði kveðið og beri að hafna henni.

          Vísað er til að þrátt fyrir vissa erfiðleika hjá stefndu hafi hún sýnt það og sannað að hún geti hæglega unnið sig út úr vandanum.  Dæmi sanni að stefnda hafi styrk og stað­festu til að takast á við foreldrahlutverkið og skyldur sem fylgja umsjá drengjanna.  Því er hafnað að vandi stefndu sé svo djúpstæður vegna hömlulausrar áfengis­neyslu, eins og staðhæft er, að hún geti ekki eða hafi ekki þegar sigrað í bar­átt­unni gegn þeim vanda.  Slíkur vandi heyri nú sögunni til.  Stefnda hafi kynnst manni, sem hún er nú í sambúð með, og sé hann tilbúinn að aðstoða stefndu við upp­eldi drengjanna.

          Byggt er á því að ekki hafi verið hirt um að leggja mat á aðstæður stefndu nú, heldur séu staðhæfingar stefnanda einvörðungu byggðar á 4-5 ára gömlum gögnum og skýrslum sem einfaldlega séu of gamlar og úreltar til að gefa rétta mynd af for­sjár­hæfni stefndu í framtíðinni.

          Staðhæfingar stefnanda um vanrækslu vegna skorts á örvun eldri drengsins, kveður stefnda stangast á við þroskamat og upplýsingar um góða framför hans í þroska, m.a. fyrir hjálp frá leikskóla.  Hafnað er þeim staðhæfingum stefnanda að ekki séu tiltæk önnur úrræði í málinu en forsjársvipting.  Einsýnt sé að ekki hafi í máli hennar verið gætt að meðalhófsreglunni þar sem þegar hafi verið gripið til ónauð­syn­legra íþyngjandi úrræða gagnvart stefndu án þess að séð verði að nokkur nauðsyn standi til þess, og án þess að kanna hvort önnur og vægari úrræði komi ekki að gagni í mál­inu til að tryggja velferð sona stefndu.  Hafi stefnda í huga úrræði samkvæmt 24.-26. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.  Þannig sé niðurstaða barnaverndarnefndar og dóm­kröfur í máli þessu augljóslega á svig við 4. gr., sbr. 2. mgr. 29. gr. laganna.

          Á því er einnig byggt af hálfu stefndu í málinu að barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafi við meðferð og töku ákvörðunar í máli stefndu brotið í senn gegn rannsóknarreglu og andmælareglu stjórnsýsluréttar, sbr og 47. gr. laga nr. 80/2002.  Nefndin hafi ekki kynnt sér  með víðhlítandi hætti aðstæður hjá stefndu og ekki aflað  upplýsinga hjá stefndu.  Af þeim sökum verði ekki fullyrt að niðurstaða nefndarinnar frá 16. desember sl. hefði orðið hin sama, ef upplýsinga hefði verið aflað í málinu áður en nefndin tók ákvörðun um vistun drengjanna utan heimilis og ákvörðun um að krefjast þess að stefnda yrði svipt forsjá drengjanna.  En málssókn þessari sé beint að stefndu til að fylgja eftir og staðfesta með dómi ákvörðun um forsjársviptingu, sem þegar hafi verið tekin af nefndinni.

 

Niðurstaða:  Af gögnum málsins má ráða að stefnda hafi orðið fyrir mörgum þungum áföllum í æsku félagslega og andlega vegna foreldra sinna.  Greint er frá því í skýrslu sál­fræðings, sem byggð er á viðtölum við stefndu á tímabilinu 15. desember 1999 til 21. febrúar 2000, að tveggja ára gömul hafi hún verið tekin í fóstur af móðurömmu sinni og manni hennar, sem stunduðu búskap í Biskupstungum.  Amma hennar hafi verið mikill sjúklingur og hafi fyrirfarið sér þegar stefnda var þrettán ára gömul.  Eftir lát ömmu sinnar hafi hún farið í heimavistarskóla og lokið níunda bekk.  Hafi hún ánetjast vímuefnum.  Og segir í skýrslunni að frá fimmtán ára aldri til tuttugu og þriggja hafi hún viðstöðulaust verið undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna.

          Ljóst er af gögnum málsins að stefnda hefur með margvíslegum hætti skaðast líkam­lega af neyslu sinni.  Þjáist hún af lifrarbilun, C veiru lifrarbólgu, auk þess að líða fyrir skerðingu á vitrænni starfsemi og tilfinningalífi.  Álitið var af sálfræðingi, sem ræddi við stefndu 15. desember 1999 til 21. febrúar 2000, að forsenda þess að stefnda væri fær um að sjá um uppeldi sonar síns væri að hún snerti ekki vímuefni af neinu tagi né að hún væri innan um aðra sem væru í neyslu.

          Eldri syni stefndu hefur þrisvar sinnum verið komið fyrir á Vistheimili barna, fyrst við 10 mánaða aldur og þá í fjóra mánuði.  Var metinn þroski hans, er hann var þrettán mánaða, og reyndist hann þá hafa meðalþroska tíu mánaða barns.  Vegna vímu­efnaneyslu stefndu var drengnum aftur komið fyrir á vistheimilinu 30. september 2000 og enn metinn þroski hans af sérfræðingi.  Reyndist þroski hans þá, tuttugu og tveggja mánaða, jafnast á við meðalþroska fimmtán mánaða barns.  Sér­fræð­ingurinn taldi því mikilvægt að hann fengi gott og stöðugt atlæti og reglubundna og markvissa örvun til að ná eðlilegum þroska.  Við rannsókn síðar kom í ljós að þroski hans, tuttugu og sjö mánaða, jafnaðist á við meðalþroska tuttugu mánaða barns.  Við síðustu þroskaathugun, sem framkvæmd var hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkis­ins, kom fram að vitsmunaþroski drengsins mældist á stigi tornæmis.

          Af framangreindu má ráða að drengurinn hefur brýna þörf fyrir markvisst uppeldi og aga, auk öflugrar sérkennslu.

          Óhjákvæmilega er við úrlausn þessa máls að líta til þess að yngri drengurinn, sem fæddur er [...] 2002, var með bróður sínum vistaður á Vistheimili barna 24. nóvember sl.  Stefnda hefur ekki heimsótt syni sína þar.  Og telja verður að afskipta­leysi stefndu af núverandi högum drengjanna endurspegli fyrst og fremst alvarlegan skort á getu stefndu til að sinna móðurhlutverki sínu, sýni raunar skýrt, hversu mikið neysla vímuefna og líferni, sem því tengist, fær forgang hjá stefndu fram yfir þarfir barn­anna.

          Málsástæðu stefndu, að ekki hafi verið könnuð vægari úrræði til að leysa þann vanda sem hér um ræðir, verður að telja tilefnislausa.  Ljóst er af framlögðum gögn­um, athöfnum stefndu - eða öllu heldur athafnaleysi - við málsmeðferðina og að­drag­anda hennar, að hana skortir vilja eða getu, nema hvort tveggja sé, til virkrar þátttöku með öðrum til að leysa með raunhæfum hætti vanda sinn og barna sinna.

          Samkvæmt framangreindu verður fallist á kröfu stefnanda.

          Málskostnaður fellur niður.

          Gjafsóknarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, samkvæmt ákvörðun í dómsorði.

          Páll Þorsteinsson héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum, Aðalsteini Sigfús­syni og Herði Þorgilssyni sálfræðingum, kveða upp dóm þennan.

 

DÓMSORÐ:

          Stefnda, X, skal svipt forsjá sona sinna, þeirra A og B.

          Málskostnaður fellur niður.

          Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lög­manns stefndu, Jóns Höskuldssonar, 206.125 krónur.