Föstudaginn 20. desember 2013.
Nr. 798/2013.	A (Guðrún Bergsteinsdóttir hdl.) gegn Barnaverndarnefnd Kópavogs (Þyrí Steingrímsdóttir hrl.)

Kærumál. Barnavernd. Vistun barns. Gjafsókn.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að þrjú börn A yrðu vistuð utan heimilis hennar í allt að fjóra mánuði.

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. desember 2013 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að börn sóknaraðila, C, D og E, yrðu vistuð utan heimilis sóknaraðila í allt að fjóra mánuði frá 3. október 2013 að telja. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að krafa sóknaraðila taki einungis til D og að vistun hennar verði ákveðin skemmri en fjórir mánuðir, en að því frágengnu að vistun allra barnanna verði ákveðin til skemmri tíma. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 100.000 krónur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. desember 2013.

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 26. nóvember sl., barst dómnum með kröfu sóknaraðila, dagsettri 29. október 2013 og móttekinni sama dag.

Sóknaraðili er barnaverndarnefnd Kópavogs, Fannborg 4, Kópavogi.

Varnaraðilar eru A, kt. [...], [...], [...], og B, kt. [...], [...].

Kröfur sóknaraðila eru þær að úrskurðað verði að börn varnaraðila, þau C, kt. [...], D, kt. [...], og E, kt. [...], skuli vistuð utan heimilis á vegum barnaverndarnefndar Kópavogs í allt að fjóra mánuði frá 3. október 2013 að telja skv. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. 

Kröfur varnaraðila A í málinu eru þessar:

Aðallega að hafnað verði kröfu sóknaraðila um að börn varnaraðila, þau C, D og E, skuli vistuð utan heimilis á vegum barnaverndar­nefndar Kópavogs í allt að fjóra mánuði frá 3. október 2013 að telja, sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. og 2. mgr.  27. gr. sömu laga.

Til vara að krafa sóknaraðila taki einungis til stúlkunnar C og jafnframt að vistun hennar verði ákveðin skemmri en fjórir mánuðir.

Til þrautavara að vistun allra barnanna verði ákveðin til skemmri tíma en fjögurra mánaða.

Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi sóknaraðila samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Varnaraðili B hefur ekki haft uppi kröfur í málinu. Í þinghaldi 22. nóvember sl. lýsti hann því yfir að í ljósi allra aðstæðna, meðal annars þess að varnaraðili A færi tímabundið með forsjá barna varnaraðila, andmælti hann ekki kröfum sóknaraðila.

I

Varnaraðili A fer með forsjá barnanna C, D og E til bráðabirgða samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá [...], en forsjármál milli foreldra barnanna var þingfest hér fyrir dómi [...]. Hefur það mál enn ekki verið til lykta leitt.

Varnaraðilar munu hafa slitið samvistum í byrjun árs 2012 þegar varnaraðili A flutti frá [...] til Íslands með börnin þrjú. Höfðu varnaraðilar búið í [...] frá árinu [...]. Varnaraðili B mun enn vera búsettur í [...] og hefur hann lítið komið að uppeldi barnanna síðustu misseri.

Fyrsta tilkynning til barnaverndar Kópavogs barst 1. júní 2012 undir nafnleynd og beindist hún að stúlkunni C. Í tilkynningunni komu fram áhyggjur af varnaraðila A vegna ójafnvægis hennar og vanlíðunar. Einnig kom fram að andleg heilsa móður hefði áhrif á foreldrahæfni. Skólasálfræðingur [...]skóla mun hafa hringt í barnavernd í kjölfar tilkynningarinnar. Í því símtali komu fram áhyggjur af ofbeldi gegn C, sem og áhyggjur af vanrækslu barnanna. Enn fremur var lýst áhyggjum af geðrænni heilsu móður barnanna.

Þriðjudaginn 22. janúar 2013 var óskað eftir aðstoð lögreglu vegna ágreinings milli varnaraðila. Í dagbókarfærslu lögreglu kemur fram að um ágreining hafi verið að ræða milli fyrrum sambýlisfólks, en að engin átök eða annað slíkt hafi átt sér stað. Sérstaklega er bókað af lögreglu að starfsmaður hjá barnavernd Kópavogs hafi ekki séð ástæðu til þess að mæta á staðinn.

Hinn 27. maí 2013 barst tilkynning frá [...]skóla vegna C. Í tilkynningunni kom fram að 23. sama mánaðar hefði stúlkan sagt námsráðgjafa að móðir sín hefði slegið sig. Skólastjóri [...]skóla ræddi við C í framhaldinu og mun stúlkan hafa ítrekað fyrri orð um að móðir hennar hefði slegið hana, utanundir og í upphandlegg.

Hinn 8. júlí 2013 barst barnavernd tilkynning vegna C frá F. Í tilkynningunni kom fram að C hefði verið í sumarbúðum á vegum F í [...] dagana [...]. Stúlkan hefði verið með glóðarauga og tjáð starfsmanni að móðir sín hefði slegið sig. Stúlkan hefði sagt móður sína stundum slá sig, en oft öskra á sig. Einnig kom fram í tilkynningunni að C hefði verið með aukalyf sem ekki hefði verið á listanum yfir þau lyf sem henni átti að gefa. Hringt hefði verið í varnaraðila A til að athuga hvort gleymst hefði að skrá það lyf og hefði móðir svarað því til að C hefði líklega pakkað lyfinu sjálf.   

Við könnun máls aflaði starfsfólk sóknaraðila upplýsinga frá heilsugæslunni [...], geðdeild LSH, lögreglunni í Kópavogi, leikskólanum [...] og [...]skóla. Í svari heilsugæslunnar kom fram að varnaraðili A ætti langa sögu um þunglyndi og kvíða. Þá væri hún þjökuð af miklum bakverkjum eftir [...]slys og hefði varnaraðili áhyggjur af batahorfum sínum. Í bréfi Júlíu Sæmundsdóttur félagsráðgjafa frá 6. júlí 2012 segir að varnaraðili A hafi viðurkennt að vera með depurðareinkenni og skorta þrek og úthald til að sinna börnunum eins vel nauðsynlegt væri. Varnaraðili hafi meiðst á baki veturinn [...] og hafi hún útskýrt líðan sína að stórum hluta með vísan til þess. Þá hafi hún talið að til sanns vegar mætti færa að ástand hennar hefði leitt til þess að börnin væru vanrækt, bæði líkamlega og tilfinningalega. Varnaraðili hafi hins vegar ekki viðurkennt önnur efni tilkynningar. Niðurstaða könnunar sóknaraðila var sú að vegna alvarlegra aðstæðna og efnis tilkynninga væri rétt að hefja stuðningsúrræði þrátt fyrir að ekki hefði borist svar við öllum fyrirspurnum barnaverndaryfirvalda.

Sóknaraðili gerði áætlun um meðferð máls skv. 23. gr. barnaverndarlaga við móður vegna allra barnanna með gildistíma frá 26. júní til 26. september 2012. Að liðnu því tímabili skrifaði varnaraðili A undir áframhaldandi áætlanir um meðferð máls allra barnanna sem giltu allt til 12. október sl. Á tímabilinu skrifaði varnaraðili meðal annars undir samþykki fyrir því að hún leitaði sér aðstoðar vegna andlegrar heilsu, hún samþykkti tilsjón inn á heimilið, 30 klukkustundir á mánuði, ásamt heimilishjálp. Einnig samþykkti hún samvinnu barnaverndar og skóla, leikskóla, geðlæknis/sálfræðings hennar og annarra er kæmu að málefnum fjölskyldunnar. Auk þess samþykkti varnaraðili að stúlkan C fengi persónulegan ráðgjafa. Enn fremur samþykkti varnaraðili að [...], uppeldisráðgjöf, kæmi inn á heimili hennar og mun samtals hafa verið um að ræða 23 vitjanir frá apríl til september 2013. Þá fór C eina helgi í mánuði í [...], úrræði á vegum barnaverndar. Barnavernd styrkti jafnframt stúlkuna til að fara á reiðnámskeið og í sumarbúðir í [...] á vegum F.

Hinn 23. september 2013 hringdi skólastjóri [...]skóla í sóknaraðila og tilkynnti að C hefði mætt til námsráðgjafa um morguninn og sagt að mamma sín hefði slegið sig fyrr um morguninn. Stúlkan hefði verið hvekkt og svöng og hefði henni verið gefinn morgunmatur í skólanum. Ráðgjafi barnaverndar fór í kjölfarið og ræddi við C í skólanum. Stúlkan mun hafa greint honum svo frá að um morguninn hefði pabbi hennar verið að fara aftur til [...] og hringt í hana af flugvellinum. Stuttu eftir símtalið hefði móðir stúlkunnar orðið mjög reið og haldið henni í gólfinu með því að sitja ofan á henni, slegið hana, rifið í hárið á henni, tekið hana kverkataki og öskrað hátt í eyrað á henni. Hefði stúlkan haft eftir móður sinni að hún og pabbi hennar væru búin að eyðileggja líf móðurinnar. Systkini C hefðu staðið hjá og horft á. D hefði farið að gráta og E hefði verið hrædd, þó svo hún hefði ekki grátið. C hefði lýst vanlíðan sinni og hræðslu.

Í kjölfar tilkynningar skólastjóra [...]skóla ákvað sóknaraðili að grípa til neyðarráðstöfunar og vista börnin utan heimilis. Var varnaraðila A tilkynnt um þá ákvörðun á fundi sama dag. Daginn eftir mun hafa verið fundað með varnaraðila og lögmanni hennar þar sem umgengni móður við börnin var skipulögð.  Fyrsta umgengni átti sér stað þann 25. september undir eftirliti.

Sóknaraðili tók mál varnaraðila fyrir á fundi sínum 3. október 2013. Varnaraðili A mætti til fundarins ásamt lögmanni sínum og lagði fram greinargerð ásamt gögnum. Mótmælti hún vistun barnanna og neitaði að samþykkja frekari vistun þeirra. Starfsmenn sóknaraðila lögðu þá til að börnin yrðu vistuð í allt að sex mánuði utan heimilis. Sóknaraðili taldi nauðsynlegt að vista börnin utan heimilis og ákvað að svo skyldi gert í allt að tvo mánuði frá 3. október 2013 að telja. Með bréfi til dómsins 29. október sl. krafðist sóknaraðili þess síðan að börnin yrðu vistuð utan heimilis í allt að fjóra mánuði frá 3. október 2013 að telja.

II

Til stuðnings kröfum sínum vísar sóknaraðili til þess að alls hafi sjö tilkynningar borist barnavernd vegna barna varnaraðila, sú fyrsta 1. júní 2012. Fjórar tilkynninganna hafi borist vegna C þar sem fram hafi komið að stúlkan hefði greint frá ofbeldi móður gagnvart sér. Hinar þrjár hafi varðað börnin öll, ein tilkynningin hafi verið undir nafnleynd en tvær liggi fyrir í formi lögregluskýrslu.

Sóknaraðili tekur fram að fjórar meðferðaráætlanir hafi verið gerðar með varnaraðila A og hafi umtalsverður stuðningur verið veittur inn á heimili hennar. Hún hafi jafnframt verið styrkt fjárhagslega. Þannig hafi sóknaraðili til að mynda greitt leikskólagjöld og tómstundir barnanna, sumarbúðir og reiðnámskeið, sem og sálfræðiviðtöl fyrir móðurina.

Nánar lýsir sóknaraðili hinni veittu aðstoð svo að eldri dóttur varnaraðila hafi verið veittur persónulegur ráðgjafi, sextán klukkustundir í mánuði, og pláss á [...], úrræði á vegum barnaverndar, eina helgi í mánuði. Tilsjón hafi verið inni á heimili varnaraðila A 30 klukkustundir á mánuði frá því í júní 2012 og jafnframt hafi [...], uppeldisráðgjöf, verið inni á heimili móður frá því í apríl til september 2013. Enn fremur hafi varnaraðilinn fengið heimilisþrif vikulega frá því í júní 2012. Þá hafi stuðningsfjölskylda fyrir yngri börnin verið samþykkt og séu væntanlegir stuðningsforeldrar í því ferli að afla sér leyfis til að gerast stuðningsfjölskylda.

Sóknaraðili kveður framangreind úrræði ekki hafa skilað þeim markmiðum sem að hafi verið stefnt, þ.e. að skapa börnunum viðunandi uppeldisaðstæður. Stúlkan C hafi ítrekað óskað eftir aðstoð vegna líkamlegs ofbeldis sem hún hafi greint frá af hálfu móður, síðast mánudaginn 23. september sl. Hafi stúlkan sagt móður sína hafa ráðist að sér, hún rifið í hár stúlkunnar, tekið hana kverkataki og setið ofan á henni. Vísar sóknaraðili til þess að við læknisskoðun, sem framkvæmd hafi verið sama dag á Heilsugæslunni í [...], hafi fundist möguleg ummerki eftir kverkatak á hálsi stúlkunnar.

Við vinnslu málsins segir sóknaraðili hafa borið á innsæisleysi varnaraðila A sem birst hafi í því að hún ýmist neiti því að hafa beitt ofbeldi eða kenni öðrum um að skapa aðstæður sem geri það óhjákvæmilegt að hún missi stjórn á sér. Tekur sóknaraðili fram að elstu börn varnaraðila séu greind með röskun á taugaþroska og því sé uppeldi þeirra krefjandi. Móðir barnanna hafi ekki sýnt burði til þess að ráða við það verkefni þrátt fyrir stuðning og auðsýndan samstarfsvilja af hálfu barnaverndaryfirvalda. Borið hafi á ljótri orðanotkun móður þegar hún tali um eldri dóttur sína. Stúlkuna hafi varnaraðili kallað „þroskahefta“, „einhverfa“ og „offitusjúkling“. Hafi barnið sjálft greint frá þessu en einnig hafi móðir notað slík orð í viðtölum við ráðgjafa barnaverndar. Segir sóknaraðili ítrekað hafa verið rætt við varnaraðila um að áhyggjur séu af börnunum í hennar umsjá og að sá stuðningur sem veittur hafi verið virðist ekki skila árangri.

Þá bendir sóknaraðili á að í skýrslu talsmanns C, sem rætt hafi við stúlkuna 26. september sl., greini stúlkan frá því að hún hugsi talsvert um yngri systkini sín og að þau séu látin gráta sig í svefn. Stúlkan segi móður sína slá sig þegar hún verði reið og stundum sé stúlkan rassskellt eða rifið í hár hennar. Móðirin eigi það líka til að öskra á stúlkuna og systkini hennar.

Stúlkan hafi einnig sagt talsmanni að sér liði vel á fósturheimilinu en að hún væri ekki tilbúin til að vera í fóstri allt sitt líf heldur eingöngu tímabundið. Að lokum hafi stúlkan lýst því yfir að hún væri fegin að hafa sagt frá. Henni líði betur eftir það.

Sóknaraðili vísar til þeirrar meginreglu barnaverndarstarfs að beita skuli þeim úrræðum sem ætla megi að barni séu fyrir bestu. Markmið barnaverndarlaga, eins og það birtist í 1. mgr. 2. gr. laganna, sé að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður, eða börn sem stofni heilsu sinni og þroska í hættu, fái nauðsynlega aðstoð.  Leitast skuli við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldis­hlutverkinu og beita úrræðum til að vernda einstök börn þegar það eigi við.

Sóknaraðili telur ekki samrýmast hagsmunum systkinanna þriggja að búa áfram við þær aðstæður sem þau hafa búið við undanfarið. Öryggi barnanna væri með því stefnt í hættu. Varnaraðili A verði að leita sér aðstoðar og gangast undir forsjárhæfnismat áður en hún taki aftur við umsjá barna sinna.

Þá er af hálfu sóknaraðila til þess vísað að barnaverndaryfirvöldum beri lögum samkvæmt að tryggja börnum stöðugleika og öryggi í uppeldi. Í þeim tilgangi skuli eftir föngum grípa til þeirra vægustu úrræða sem tiltæk séu. Gögn málsins sýni að þau almennu stuðningsúrræði sem beitt hafi verið vegna umræddra barna hafi ekki skilað tilætluðum árangri. Vistun utan heimilis sé að mati sóknaraðila nauðsynlegt úrræði, bæði til að tryggja öryggi og velferð barnanna, en einnig til þess að móðir þeirra fái tækifæri til þess að einbeita sér að því að styrkja sig í uppeldishlutverkinu. Vísar sóknaraðili í því sambandi til bréfs varnaraðilans frá 1. október sl. en þar komi fram að hún hafi verið undir miklu álagi undanfarin misseri.

Um lagaheimild fyrir kröfum sínum vísar sóknaraðili til 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Áréttar sóknaraðili sérstaklega, sbr. það sem að framan er rakið um kröfur aðila, að ekki sé krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila.

III

Varnaraðili A segir að hafna beri kröfu sóknaraðila um vistun allra barna hennar utan heimilis tímabundið í fjóra mánuði þar sem börnin hafi ekki verið í bráðri hættu þegar neyðarráðstöfun skv. 31. gr. laga nr. 80/2002 var beitt. Aldrei hafi átt að grípa til þess úrræðis að vista börnin utan heimilis. Svo virðist sem sóknaraðili meti mál varnaraðila þannig að börnin geti ekki verið í umsjá móður sinnar því hún beiti þau ofbeldi, vanræki þau og sé ófær um að halda heimili. Varnaraðili segir þetta mat sóknaraðila rangt. Sóknaraðili hafi því gengið of langt og brotið á rétti varnaraðila og barna hennar.

Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 80/2002 segi að það sé markmið laganna að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofni heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Leitast skuli við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það eigi við. Sóknaraðila, sem hafi þá skyldu að framfylgja þessu markmiði laganna, beri því skylda til að gæta að hagsmunum barna varnaraðila með því að tryggja að svo sé búið um hnútana að þau fái viðeigandi stuðning og úrræði. Sömu skyldu hafi sóknaraðili gagnvart móðurinni þar sem sóknaraðila beri rík lagaleg skylda til að styrkja varnaraðila í uppeldishlutverkinu áður en gripið sé til verulega íþyngjandi úrræða á borð við tímabundna vistun utan heimilis. Sóknaraðili sé bundinn af þeirri kvöð að gæta þess að mál á hans vegum hafi verið rannsökuð með þeim hætti að þau séu nægjanlega upplýst í samræmi við áskilnað 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 41. gr. barnaverndarlaga. Sóknaraðila beri við ákvarðanatöku enn fremur að ganga ekki lengra en nauðsyn beri til og gæta meðalhófs við töku ákvarðana, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga.

Mál sóknaraðila gegn móður barnanna byggi á sjö tilkynningum. Af hálfu varnaraðila sé því mótmælt að sóknaraðili geti lagt tilkynningar þessar til grundvallar kröfum sínum og til staðfestingar á því að varnaraðili sé ekki hæfur til að sjá um og sinna börnum sínum.

Fyrsta tilkynningin hafi markað upphaf aðkomu sóknaraðila að málum varnaraðila. Sú tilkynning sé þó ekki lögð fram heldur tilkynning frá skólasálfræðingi [...]skóla þar sem fram komi meðal annars að C hafi sagt honum frá því að varnaraðili væri manic depressed, borderline og jafnvel siðblind og hafi ekki tekið lyfin sín. Er af hálfu móður dregið í efa að C hafi komið þessu á framfæri, enda sé vart á færi barns að hafa skilning á þeim sálfræðilegu hugtökum sem greint sé frá í skýrslu skólasálfræðingsins. Í kröfu sóknaraðila sé vitnað í tilkynningu ónafngreinds aðila, án þess að formleg tilkynning hafi verið lögð fram í málinu sem málsgagn, og því verði óhjákvæmilega að draga þá ályktun að svo virðist sem því hafi verið ruglað saman sem C kunni að hafa sagt og hinn ónafngreindi aðili. Verulegs ósamræmis gæti því í gögnum sóknaraðila auk þess sem um sé að ræða órökstuddar fullyrðingar er ekki njóti stuðnings í framlögðum gögnum. 

Næstu tvær tilkynningar sem sóknaraðili byggi kröfur sínar á varði samskipti varnaraðila máls þessa. Umræddar tilkynningar varði því börn varnaraðila einungis óbeint. Um hafi verið að ræða ágreining milli móður og föður barnanna eingöngu og verði ekki séð að ágreiningur varnaraðila hafi snúið að börnunum. Kveður móðir óumdeilt að faðir barnanna búi í [...] og sinni þeim ekkert. Bendir móðir og á að í minnisblöðum starfsmanns sóknaraðila segi að börnunum hafi engin ógn stafað af samskiptum foreldranna.

Þær fjórar tilkynningar sem eftir standi varði frásagnir C. Þrjár þeirra byggist á samtali C við starfsmenn [...]skóla og líði sex mánuðir á milli þeirra. Þegar fyrsta tilkynningin hafi verið sett fram 26. október 2012 hafi greining C ekki legið fyrir. Önnur tilkynningin hafi borist ríflega sjö mánuðum síðar og þriðja og síðasta tilkynningin hafi verið sett fram 23. september 2013. Allar hafi tilkynningarnar verið teknar og skráðar niður varnaraðila í óhag, án þess að haft hafi verið í huga eða tillit til þess tekið að C sé greind með dæmigerða einhverfu og kunni því að skýra frá atvikum og aðstæðum með djúpstæðari hætti en barn myndi gera sem ekki sé með slíka fötlun. 

Að endingu sé það tilkynning F frá 8. júlí 2013 þar sem fram komi að C hafi greint frá því að varnaraðili hefði veitt henni glóðarauga. Varnaraðili hafi staðfastlega neitað þessum ásökunum barnsins. Sú afstaða fái stoð í staðfestingu ömmu C, en stúlkan hafi greint ömmu sinni frá því að móðir hennar hefði ekki veitt henni glóðarauga. Hafi þegar komið fram það mat sóknaraðila að hann teldi frásögn ömmunnar fullnægjandi staðfestingu þess að varnaraðili hefði ekki veitt C glóðarauga, sbr. framlagðar dagnótur barnaverndar Kópavogs.  

Samkvæmt öllu framansögðu kveðst varnaraðili mótmæla þeim málatilbúnaði sóknaraðila að barnaverndaryfirvöldum hafi borist margar tilkynningar sem verið hafi svo alvarlegar að grípa hafi þurft til íþyngjandi þvingunarúrræðis og vista börnin tímabundið utan heimilis.

Varnaraðili segir sóknaraðila enn fremur byggja mál sitt á upplýsingum sem hann hafi aflað þegar mál varnaraðila hafi fyrst komið inn á borð barnaverndarnefndar í júní 2012. Í því sambandi vilji varnaraðili benda á að í vottorði heilsugæslunnar í [...] frá 7. júní 2012 komi fram að starfsmenn heilsugæslunnar minnist ekki óeðlilegra samskipta við varnaraðila og börn hennar. Í bréfi leikskólans [...] frá 21. júní 2012 komi fram að hvorki sé fyrir hendi grunur um vanrækslu né ofbeldi. Í bréfinu sé og sérstaklega tilgreint að samvinna við móður gangi vel. Einnig komi þar fram að D sé á eftir í þroska, eigi erfitt með að hlýða reglum og sé ekki sterkur félagslega. Þá sé í bréfi [...]skóla frá 15. júní 2012 vakin athygli á einbeitingarskorti C og að skor á einhverfurófi sé hátt. Enn fremur sé þar nefnt að gott samstarf sé við varnaraðila.

Síðan leitað hafi verið eftir framangreindum gögnum og vottorðum af hálfu sóknaraðila hafi sú afstaða leikskólastjóra [...] haldist óbreytt að ekkert bendi til þess að börnin D og E hafi verið vanrækt eða sætt ofbeldi af hálfu varnaraðila. Þá segi leikskólastjórinn móður áhugasama og að samvinna hafi ávallt verið góð. Hvað D varði nefni leikskólastjórinn að drengurinn þjáist af mikilli vanlíðan og reiði sem hann ráði ekki við.

Varnaraðili vísar til þess að greining hafi verið gerð af hálfu Þroska- og hegðunarstöðvar á D og hafi niðurstöður athugana legið fyrir 19. október 2012. Þar komi fram að drengurinn sé með seinkun í almennum þroska og veita þurfi honum markvissa sérkennslu sem taki mið af þroskastöðu. Fylgjast þurfi náið með framvindu mála. Niðurstöður greiningar 24. júní 2013 hafi verið áþekkar. Í vottorði leikskólastjóra segi að drengurinn hafi byrjað á að fá stuðning í tvo tíma á dag en stuðningurinn hafi verið aukinn í fjóra tíma á dag. Þá segi í bréfi barnageðlæknis að D sé með einhverfurófsröskun, óskilgreinda þroskaröskun, athyglisbrest með ofvirkni og svefnröskun. Greining drengsins leiði til þess að hann teljist með alvarlega röskun á taugaþroska sem leitt hafi til fötlunar.

Í niðurstöðum athugana á C hjá Þroska- og hegðunarstöðinni, dagsettum 7. mars 2013, komi einkum fram að einhverfurófsröskun C eigi sér stoð í félagslegu samspili og tjáskiptum hennar. Í bréfi barnageðlæknisins frá 1. október 2013 komi fram að C hafi verið greind með dæmigerða einhverfu og athyglisbrest. Jafnframt segi þar að greiningin leiði til þess að stúlkan, líkt og bróðir hennar, C, teljist  með alvarlega röskun á taugaþroska sem leitt hafi til fötlunar og valdið miklum erfiðleikum í hegðun og aðlögun.

Varnaraðili segir allar nefndar greiningar hafi komið fram eftir að sóknaraðili hóf stuðning við varnaraðila. Greiningarnar séu þess eðlis að þær varpi ljósi á þau vandkvæði sem felist í því að veita slíkum börnum venjulegt uppeldi. Þá sé aðlögun þeirra að breyttum aðstæðum erfið. Bendir varnaraðili á að þegar síðasta tilkynningin hafi komið fram, og sóknaraðili beitt neyðarvistun, hafi faðir barnanna verið á staðnum yfir helgina og valdið bæði varnaraðila A og C miklu ójafnvægi. Ekki hafi verið kannað hvort það kunni að skýra samtal C við starfsmenn [...]skóla.

Varnaraðili kveður umsjónarkonu þá sem tekið hafi við börnunum í neyðarvistun strax hafa séð að börnin væru einstaklega erfið. Samkvæmt því sem fram komi í dagnótum hennar hafi hún aldrei fengið börn á þessum aldri með jafn erfiðan hegðunarvanda. Megi því vera ljóst að starfsmenn sóknaraðila hafi nú fengið að upplifa erfiðleika í tengslum við hegðun barna varnaraðila. Þrátt fyrir það sem að framan greini verði ekki séð að sóknaraðili hafi litið til þessa við mat á örðugleikum varnaraðila og þeim úrræðum sem sóknaraðili hafi veitt henni. Þvert á móti hafi sóknaraðili beitt íþyngjandi þvingunarúrræðum sem í eðli sínu hafi skaðað varnaraðila andlega, sem og börn hennar. 

Varnaraðili segir sóknaraðila ekki hafa gert reka að því að fylgjast með þroskaferli og greiningum barnanna. Varnaraðili hafi þó ítrekað léð máls á því við sóknaraðila að börnin væru haldin þroskafrávikum. Þegar af þeim sökum virðist sem mál sóknaraðila á hendur varnaraðila sé illa upplýst og komi með óréttmætum hætti og að ósekju niður á hagsmunum varnaraðila og barna hennar þar sem komið sé í veg fyrir að varnaraðili og börnin geti notið samvista sem fjölskylda, sbr. 28. gr. barnalaga nr. 76/2003.

Af hálfu sóknaraðila sé til þess vísað að varnaraðili hafi lýst depurðareinkennum og þrekleysi þegar sóknaraðili hafi komið fyrst að máli við varnaraðila og varnaraðili hafi sagt að það kynni að hafa leitt til þess að hún sinnti börnum sínum ekki nægjanlega vel, sem og öðrum verkum er inna þyrfti af hendi. Sóknaraðili hafi þannig hafið stuðning við varnaraðila á grundvelli upplýsinga varnaraðila sjálfrar og komu á heimili hennar.

Varnaraðili annast ein uppeldi barnanna þriggja. Faðir barnanna veiti henni engan stuðning, eins og gögn málsins renni stoðum undir. Varnaraðili hafi höfðað mál á hendur föður barnanna og gert þá kröfu að henni yrði einni falin forsjá barnanna og að hún fengi greitt einfalt meðlag með hverju barni. Varnaraðili hafi einungis notið stuðnings við uppeldi barnanna frá móður sinni, auk þeirrar takmörkuðu þjónustu sem sóknaraðili hafi veitt varnaraðila.

Skilnaður varnaraðila hafi verið erfiður og valdið varnaraðilanum A mikilli streitu. Þann dag sem neyðarvistun barnanna hafi verið beitt hafi faðir þeirra verið að fara aftur heim til [...] eftir að hafa komið fyrirvaralaust hingað til lands eftir átta mánaða fjarveru. Sú heimkoma hafi komið verulegu róti á líf varnaraðila og C. 

Varnaraðili bendir á að hún deili við föður barnanna um fasteign þá sem hún búi í, en hvort þeirra um sig sé skráður eigandi helmings eignarinnar. Sóknaraðili hafi gert athugasemd við húsnæði varnaraðila, sem og aðbúnað barnanna á heimilinu. Varnaraðila séu þó allar bjargir bannaðar þar sem hún geti ekki selt fasteignina á meðan deilur um eignina standi yfir. Þá geti varnaraðili ekki sótt um félagslegt húsnæði þar sem hún sé skráð fyrir fasteign. Ljóst megi vera að það verði býsna þröngt um fjóra í fasteign sem eingöngu hafi á að skipa tveimur litlum svefnherbergjum, litlu eldhúsi og lítilli stofu.

Varnaraðili bendir á að hún eigi erfitt með að sjá fyrir sér og börnum sínum þar sem tekjur hennar séu endurhæfingarlífeyrir vegna slyss sem hún hafi orðið fyrir. Tekjur hennar séu því þannig að hún ætti erfitt með að sjá fyrir sér og heilbrigðum börnum, hvað þá börnum sem þarfnist stuðnings og aðstoðar vegna frávika í þroska. Auk þess sem varnaraðili þjáist af miklum verkjum og sé undir gífurlegu álagi vegna heimilisaðstæðna.

Allt frá fyrstu tilkynningu til sóknaraðila og þar til að úrskurður sóknaraðila hafi verið kveðinn upp 3. október sl. hafi því verið haldið fram af hálfu sóknaraðila að varnaraðili eigi við geðræn vandamál að stríða. Í úrskurði sóknaraðila sé lagt upp með að varnaraðili gangist undir forsjárhæfnismat og sæki sér viðeigandi meðferð hjá göngudeild geðdeildar Landspítala Háskólasjúkrahúss. Þá sé því haldið fram að varnaraðili missi stjórn á skapi sínu með því að öskra á börn sín. Jafnframt beiti hún þau ofbeldi, a.m.k. C. Varnaraðili kveðst hafa viðurkennt að missa stundum stjórn á skapi sínu með því að öskra á börn sín. Hún hafi hins vegar ítrekað neitað að hún beiti þau ofbeldi og hafi börnin ekki borið nokkur merki þess að svo hafi verið. Áverkar þeir sem sóknaraðili hermi upp á varnaraðila sé glóðarauga sem C hafi fengið síðastliðið sumar. En eins og að framan greini hafi varnaraðili staðfastlega neitað að hafa veitt stúlkunni glóðarauga. Fái sú sú neitun stoð í frásögn C í samtali við ömmu sína. Enn fremur hafi sóknaraðili lýst því yfir áður að sú staðfesting væri fullnægjandi. Þá komi fram í áverkavottorði vegna þeirra meintu áverka sem varnaraðili eigi að hafa veitt stúlkunni þann dag sem neyðarvistun var beitt að engin merki séu um mar eða bólgu og C sé hvergi aum við þreifingu. Hún sé aðeins með möguleg áverkamerki í formi punktblæðinga. Varnaraðili hafi viðurkennt að hafa misst stjórn á skapi sínu umræddan morgun. Varnaraðili hefur hins vegar staðfastlega neitað því að hafa veitt C áverka og verði að telja áverkavottorðið því til staðfestingar. Frekari gögnum um meint ofbeldi varnaraðila sé ekki til að dreifa í málinu. Varnaraðili mótmælir því ekki að hafa við tilteknar aðstæður öskrað á börnin en það eitt og sér geti ekki talist fullnægjandi ástæða til þess að taka börnin tímabundið út af heimili sínu. Í þessu sambandi þykir varnaraðila rétt að vitna til orða föður barnanna 12. júní 2012, um að hann hafi hvorki séð varnaraðila beita C né hin börnin ofbeldi.

Varnaraðili vísar til þess að hún hafi sótt viðtalstíma hjá geðlækninum Jóni Brynjólfssyni og liggi vottorð hans, dagsett 25. október 2013, fyrir í málinu. Í vottorðinu komi fram að eftir ákveðið greiningarferli hjá honum hafi varnaraðili greinst með ADHD. Önnur greining sé hins vegar ekki í kortunum. Fram komi að árangur lyfjameðferðar teljist slakur, sem læknirinn telji tengjast verulega slæmum og þungum félagslegum aðstæðum varnaraðila sem vafalaust séu rótin að kvíða og þunglyndi hennar í dag. Með vísan til þessa kveðst varnaraðili byggja á því í málinu að hún eigi ekki við geðræn vandamál að stríða. Varnaraðila sé því ómögulegt að framfylgja skilyrði úrskurðar sóknaraðila um að sækja sér viðeigandi meðferð hjá göngudeild geðdeildar Landspítala Háskólasjúkrahúss.

Varnaraðili segir sóknaraðila ekki hafa lagt fram gögn sem sýni fram á að hún eigi við geðræn vandamál eða persónuleikaröskun að stríða. Svo virðist sem um afar ófaglega nálgun á málum varnaraðila sé að ræða. Sóknaraðila hafi ekki reynst unnt að styðja mál sitt haldbærum gögnum en hafi þess í stað byggt á órökstuddum fullyrðingum og ályktunum. Verði að telja það verulega ámælisvert að sóknaraðili, sem skorti faglega þekkingu til að greina eða leggja mat á geðræna sjúkdóma, hefji mál á hendur varnaraðila af slíkum þunga sem raun beri vitni, auk þess að fara mun harðar í sakirnar en efni standi til. Afleiðing þess sé sú að varnaraðili hafi orðið fyrir verulegu tilfinningalegu ójafnvægi, auk þess sem hagsmunir barnanna séu fyrir borð bornir, en þau eigi rétt til dvalar hjá varnaraðila. 

Varnaraðili segir stuðningsúrræði sóknaraðila við hana hafa í öllum tilfellum snúið að henni sjálfri. Sóknaraðili hafi stillt málum upp með þeim hætti að varnaraðili sé vandamálið. Ef varnaraðili væri samvinnufús væru börnunum skapaðar viðeigandi aðstæður. Öll úrræðin hafi því miðað að því að létta álagi af varnaraðila svo hún gæti annast uppeldi barnanna. Þannig hafi sóknaraðili mælst til þess að varnaraðili leitaði sér aðstoðar vegna geðrænna örðugleika, auk þess sem hún fengi tilsjón inn á heimilið og heimilishjálp einu sinni í viku. C hafi fengið persónulegan ráðgjafa frá og með 26. september 2012. Þá hafi [...], uppeldisráðgjöf, verið fengin til að koma inn á heimilið. Hafi varnaraðili meðal annars lýst yfir miklu álagi í tengslum við ferðir með börnin í greiningar, ásamt því að leitast við að fylgja eftir þeim úrræðum sem í boði væru. Í niðurstöðum [...], uppeldisráðgjafar, liggi fyrir að varnaraðili hafi oft og tíðum þurft að fást við krefjandi hegðun barna sinna og ráðleggingar til hennar falist í því að hún yrði að velja sér baráttur til að takast á við. Þessar niðurstöður hafi ekki orðið til þess að frekari ráðgjöf var fengin eða litið til þess hvort varnaraðili þyrfti kannski á annarri eða meiri ráðgjöf að halda við uppeldi barnanna.

Með úrskurði sóknaraðila hafi varnaraðili aðeins fengið umgengnisrétt við börn sín, auk þess sem ákveðið hafi verið að C færi tvær helgar í mánuði í Vinasetrið. Varnaraðili fagni því að C standi til boða dvöl í [...] tvær helgar í mánuði. Hins vegar beri að hafa í huga að sóknaraðili hafi ekki séð sér fært að bæta varnaraðila upp þá umgengni sem henni beri réttur til þessar helgar heldur hafi umgengnin verið látin niður falla þær helgar. Þá verði að hafa í huga að á meðan börnin bjuggu hjá varnaraðila hafi henni ekki staðið til boða af hálfu sóknaraðila að C fengi að dvelja tvær helgar í mánuði í [...], sem vissulega hefði létt mjög heimilislífið.

Varnaraðili kveðst hvorki hafa fengið einhverfuráðgjöf, til að læra hvernig hún eigi að vinna með dóttur sinni og syni, né heldur hafi hún fengið aðstoð við uppeldi barna á einhverfurófi. Sóknaraðili hafi enga áherslu lagt á þessa fötlun C og D og hvernig fötlunin geti haft áhrif á skap, skynjun, upplifun og athyglisþörf þeirra. Skilningsleysið komi ekki síst fram í því að skipa C talsmann sem hafi enga faglega þekkingu og reynslu af að vinna með einhverfum börnum.

Varnaraðili hafi lagt til við sóknaraðila að hún og C fengju meðferð hjá G, sem mikla reynslu hafi af meðferð og ráðgjöf við foreldra og börn með einhverfu. Þrátt fyrir þessa tillögu varnaraðila hafi ekki komið til þess að meðferð hjá nefndum aðila hæfist. Varnaraðili hafi enn fremur óskað eftir stuðningsfjölskyldu, og sjálf sett fram tillögu að fjölskyldu, en sóknaraðili ekki orðið við þeirri ósk varnaraðila. Þrátt fyrir brýna þörf á aðstoð hafi varnaraðili því ekki notið aðstoðar stuðningsfjölskyldu.

Samkvæmt lögum um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992 beri að tryggja fötluðum börnum umönnun og þjálfun ásamt því að veita fjölskyldum þeirra nauðsynlega aðstoð með það að markmiði að þær geti búið börnunum örugg og þroskavænleg uppeldisskilyrði. Þá skuli fjölskyldur fatlaðra barna eiga kost á þjónustu stuðningsfjölskyldna eftir því sem þörf krefur, sbr. 21. gr. sömu laga. Í 22. gr. laganna segi jafnframt að foreldrar skuli eiga kost á skammtímavistun fyrir fötluð börn sín þegar þörf krefji. Skammtímavistun sé ætlað að veita fötluðum einstaklingum tímabundna dvöl til hvíldar eða vegna erfiðra heimilisaðstæðna, svo sem vegna veikinda eða annars álags. Vegna skorts á þessari þjónustu og ásökunum sóknaraðila í hennar garð hafi varnaraðili leitað til réttindagæslumanns fatlaðs fólks í samræmi við lög nr. 88/2011 um réttindagæslu fyrir fatlað fólk sem verulega hafi talið skorta á að varnaraðili hefði notið stuðnings sóknaraðila sem skyldi.

Í 2. mgr. 28. gr. barnalaga segi að forsjá barns feli í sér „skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn hvers kyns ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi.“ Um sé að ræða grundvallarreglu sem foreldrum er fari með forsjá barna, og að sjálfsögðu öðrum þeim er ábyrgð beri á börnum, sé skylt að virða. Í tilviki varnaraðila verði ekki fram hjá því litið að um er að ræða móður sem annast uppeldi tveggja ungra barna ásamt einu eldra barni. Tvö barnanna séu á einhverfurófi og blasi við að það álag sem hvíli á varnaraðila margfaldist miðað við álag á venjulegt foreldri. Því sé afar brýnt að stuðningur við varnaraðila miðist við það viðvarandi álag og þá erfiðleika sem hún fáist við. Með þeim hætti sé gætt að hagsmunum barnanna og virtur réttur þeirra og varnaraðila til að vera samvistum.

Sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að varnaraðili sé vanhæf til að hafa börnin í sinni umsjá þrátt fyrir að hafa átt í erfiðleikum við uppeldi þeirra sem með beinum og skýrum hætti styðjist við greiningar sérfræðinga um veruleg frávik eldri barnanna í þroska, svo sem alvarlegan taugaþroska sem leiði til fötlunar. Ætli sóknaraðili að gæta hagsmuna barnanna nægi ekki að einblína á varnaraðila sem slíka því að vandamál hennar tengist að verulegu leyti skorti á þekkingu á uppeldi barna með þau frávik sem hennar börn hafi verið greind með. Hafa beri í huga að varnaraðili hafi aldrei hafnað stuðningi við uppeldi barnanna og slík viðurkenning eigi að vera metin henni í hag en ekki í óhag. Varnaraðili hafi ávallt verið samvinnufús og viljug til að gera það sem þurfi. Hafi það ekki breyst þrátt fyrir að sóknaraðili hafi brotið gegn varnaraðila með því að taka börnin af henni. 

Af hálfu sóknaraðila sé því haldið fram að varnaraðili sé í ójafnvægi og beiti börnin ofbeldi. Hún geti því ekki annast uppeldi barnanna með ásættanlegum hætti og af þeim sökum hafi verið nauðsynlegt að vista þau neyðarvistun. Sóknaraðili hafi því meinað varnaraðila að sjá og umgangast börnin nema undir eftirliti. Varnaraðili hafi fyrst fengið að sjá yngri börnin tveimur dögum eftir að þau voru færð í neyðarvistun. Varnaraðili hafi átt von á að sjá C einnig þar sem sóknaraðili hafi ekki nefnt við varnaraðila að aðeins yngri börnin kæmu í heimsókn til að byrja með. Umgengni við börnin verði að teljast mjög takmörkuð miðað við þau gögn sem fyrir liggi í málinu.

Við komu föður barnanna til landsins hafi varnaraðili, sem og C, komist í töluvert ójafnvægi. Á sama tíma hafi sóknaraðili tekið ákvörðun um að öll börnin skyldu tekin af varnaraðila. Hún hafi þarna verið í tilfinningalegu uppnámi og fengið hálfgert taugaáfall þegar henni var kunngerð sú ákvörðun sóknaraðila að börnin skyldu frá henni tekin. Varnaraðili sé með ADHD og á meðal einkenna sé tilfinningaleg hvatvísi sem oft fylgi óeðlilega sterk tilfinningaleg viðbrögð við erfiðar aðstæður. Geti fólk með slíka greiningu átt mjög erfitt með að takast á við aðstæður sem þessar. Ljóst sé að ástæður tilfinningalegs ójafnvægis varnaraðila hafi strax legið fyrir. Í þessu sambandi sé þó brýnt að leggja ríka áherslu á að börnum varnaraðila hafi aldrei stafað hætta henni, svo sem sóknaraðili hafi byggt á í málinu. Því hafi skilyrði til að vista börn varnaraðila tímabundinni vistun utan heimilis aldrei verið fyrir hendi. Framlagt áverkavottorð, sem sóknaraðili tefli fram máli sínu til stuðnings, renni ekki stoðum undir málstað sóknaraðila.

Varnaraðili sé borin sökum um að vera ófær um að sinna uppeldi barna sinna á grundvelli orða C, án þess að nokkurn tíma hafi verið litið til þess að hún sé með dæmigerða einhverfu sem fyrst hafi greinst fyrr á þessu ári. Alþekkt sé að skynjun og upplifun barna með einhverfu sé með allt öðrum hætti en einstaklinga sem ekki séu með slíka röskun. Börn með einhverfu kalli fram önnur viðbrögð og krefjist annars konar athygli en börn sem ekki séu með slíka röskun. Þrátt fyrir fyrirliggjandi staðreyndir um eðli og hegðun einhverfra barna hafi sóknaraðili gagnrýnislaust byggt á frásögnum C, varnaraðila í óhag. Mótmælir varnaraðili því að byggt verði á skýrslu skipaðs talsmanns í ljósi þess að talsmanninn skorti sérfræðiþekkingu á hegðun og atferli einhverfra barna, auk þess sem talsmaðurinn búi ekki yfir reynslu og þekkingu á því með hvaða hætti beina skuli spurningum að einhverfum börnum til að leiða í ljós það sem raunverulega hafi átt sér stað.

Varnaraðili tekur fram að mat sóknaraðila á úrræðum henni til handa kunni að hafa verið eðlilegt í upphafi þegar greiningar á C og D lágu ekki fyrir. Á þeim tímapunkti hafi spjótin beinst að varnaraðila sem foreldri. Eftir að greiningarnar lágu fyrir hafi varnaraðili hins vegar áttað sig á því af hverju venjulegar og eðlilegar uppeldisaðferðir reyndust árangurslausar við uppeldi C. Með þeim niðurstöðum hafi komið fram skýringar á erfiðleikum við uppeldi C, og síðar D. Síðan þá hafi varnaraðili ötullega reynt að berjast fyrir úrræðum og leitast eftir stuðningi við uppeldi barnanna. Sóknaraðila beri skylda til að gera slíkt hið sama í samvinnu við varnaraðila. Á sóknaraðila hafi hvílt skilyrðislaus skylda til þess að líta með öðrum hætti á mál varnaraðila og barna hennar þegar greiningar lágu fyrir á börnunum. Sóknaraðila hafi borið að veita henni og börnunum viðeigandi úrræði og aðstoð með það að markmiði að ekki yrði hoggið skarð í hið daglega líf fjölskyldunnar, enda börnunum fyrir bestu að dveljast hjá varnaraðila. Að þessu athuguðu sé ljóst að mál sóknaraðila hafi sætt annarri meðferð en æskilegt hefði verið.

Ljóst sé að hefði sóknaraðili veitt varnaraðila faglegan og viðeigandi stuðning við uppeldi barnanna, eins og honum sé skylt lögum samkvæmt, hefði mál varnaraðila og barna hennar farið í annan og farsælli farveg. Ekkert liggi fyrir í málinu sem styðji tímabundna vistun barna varnaraðila utan heimilis. Engin gögn renni stoðum undir ásakanir um hið meinta ofbeldi varnaraðila gegn börnum sínum, ellegar vanrækslu af hennar hálfu. Gögn málsins sýni hins vegar fram á erfiðar aðstæður varnaraðila og erfiðleika við meðferð hennar á ADHD vegna sinna erfiðu félagslegu aðstæðna. Þá liggi fyrir að tvö barna varnaraðila séu henni óneitanlega erfið vegna fötlunar þeirra sem skýrist af læknisfræðilegri greiningu á alvarlegri röskun á taugaþroska.

Af hálfu varnaraðila er því mótmælt sem í úrskurði sóknaraðila segi um að ekki sé afsökun fyrir innsæisleysi móður að benda á ytri þætti til skýringar því að varnaraðili missi stjórn á skapi sínu og öskri eða slái til barnanna. Samkvæmt framansögðu hafi varnaraðili staðfastlega neitað því að hafa slegið börnin, auk þess sem hvergi í gögnum málsins eða samtölum við aðila, sem leitað hafi verið til í tengslum við málið, sé staðfest að varnaraðili hafi slegið til barnanna. Varnaraðili hafi hins vegar ekki dregið fjöður yfir það að hún hafi öskrað á börnin á erfiðum stundum. Þau öskur hafi verið bein afleiðing af þeim aðstæðum sem varnaraðili fáist við daglega og hafi vegna þeirra ítrekað leitað eftir stuðningi sóknaraðila til að fást við vandann. Staðhæfing sóknaraðila sé til marks um hleypidóma og skilningsleysi á aðstæðum varnaraðila og því álagi sem á henni hvíli sem einstæðu foreldri við uppeldi þriggja barna, þar af tveggja fatlaðra.

Með vísan til alls framangreinds kveðst varnaraðili krefjast þess að kröfu sóknaraðila, um að börn varnaraðila skuli vistuð utan heimilis á vegum barnaverndar­nefndar Kópavogs í allt að fjóra mánuði frá 3. október 2013, verði hafnað.

Varakrafa varnaraðila sé sú að krafa sóknaraðila taki einungis til C og jafnframt að vistun stúlkunnar verði ákveðin skemmri en fjórir mánuðir. Rök varnaraðila fyrir þeirri kröfu séu þau að engin gögn styðji þá kröfu varnaraðila að yngri börn varnaraðila skuli tímabundið vistuð annars staðar.

Til þrautavara krefjist varnaraðili þess að vistun allra barnanna verði ákveðin til skemmri tíma en fjögurra mánaða. Samkvæmt b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga skuli barn vistað utan heimilis í að hámarki tvo mánuði. Börnin hafi verið fjarlægð af heimili varnaraðila 23. september 2013 og krefjist sóknaraðili þess að börnin verði vistuð utan heimilis frá og með 3. október 2013 að telja. Varnaraðili hafi náð jafnvægi á nýjan leik eftir það ástand sem skapaðist á þeim tíma sem börnin voru tekin af varnaraðila. Þá hefur varnaraðili fengið góða hvíld og er því fullfær að taka við börnum sínum að nýju.  Með vísan til þess sé þess krafist að börn varnaraðila, sem nú hafi verið á annan mánuð í tímabundinni vistun, fái að fara heim við uppkvaðningu úrskurðar dómsins, ellegar við hið fyrsta mögulega tímamark.

Af hálfu varnaraðila er til þess vísað að hún njóti gjafsóknar í málinu skv. 1. mgr. 60. gr. barnaverndarlaga. Er þess krafist af hennar hálfu í öllum tilvikum, sbr. það sem áður er rakið um kröfugerð sóknaraðila, að dómurinn fallist á umkrafða þóknun til handa lögmanni hennar samkvæmt málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Til stuðnings kröfum sínum vísar varnaraðili til barnaverndarlaga nr. 80/2002, barnalaga nr. 76/2003, laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks, laga nr. 88/2011 um réttindagæslu fyrir fatlað fólk og stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

IV

Í greinargerð sem talsmaður C, Rut Sigurðardóttir félagsráðgjafi, ritaði 26. september sl. kemur meðal annars fram að stúlkan hafi sagst vita að móður hennar liði ekki alltaf vel. Móðirin væri þreytt þar sem hún væri alltaf ein með þau systkinin. Þá væri henni illt í bakinu. Stúlkan sagði móður sína stundum öskra á sig og einnig systkini sín. Jafnframt sagði stúlkan móður sína stundum slá sig en ekki yngri systkini. Um atvik í september sl. sagði stúlkan að móðir hennar hefði tekið síma af henni og síðan byrjað að slá hana. Hún hefði rifið í hár stúlkunnar, slegið hana utan undir og haldið svo fast um axlir hennar og þétt við hálsinn að stúlkunni hefði liðið eins og hún væri að kafna. Kvaðst stúlkan hafa greint frá þessu atviki strax og hún kom í skólann þennan dag.

Helgi Viborg sálfræðingur kannaði afstöðu C samkvæmt beiðni dómara undir rekstri málsins. Í skýrslu sálfræðingsins kemur fram að stúlkan hafi komið vel fyrir og skýrt frá málefnum sínum á einlægan og opinskáan hátt. Lýsingar stúlkunnar hafi verið án öfga og dóma og hún sýnt skilning og ábyrgð sem títt sé um elstu börn í systkinahópi. Stúlkan hafi ekkert dregið undan í lýsingum á framkomu móður í sinn garð og sýnt einlægan vilja um að móðir hennar breytist svo að hún geti farið aftur heim til hennar og verið með systkinum sínum. Hafi stúlkan greint frá því að móðir hennar sé með erfitt skap og hafi hún ítrekað öskrað á stúlkuna og slegið hana. „Hún segir að móðir hennar slái hana 2-3 í viku og öskri á sig og systkini sín.“ ... C segir að sér líði aðeins skár en áður en hún fór frá mömmu sinni. Hún sakni systkina sinna og vill hitta þau oftar. Hún er sátt og sammála því að fara frá mömmu sinni og eins og áður segir sýnir því mikinn skilning. „Það á að láta hana læra að slá mig ekki, öskra ekki á mig ...““ Í niðurlagi skýrslunnar segir sálfræðingurinn að stúlkan sýni „... því skilning að bati móður hennar taki tíma og sé sátt við að vera í vistun á meðan.“

V

C er elst barna varnaraðila, fædd 2002. Hún hefur greininguna dæmigerða einhverfu og athyglisbrest með ofvirkni. D verður fjögurra ára í [...]. Hann er með greiningarnar einhverfurófsröskun, óskilgreinda þroskaröskun, athyglisbrest með ofvirkni og svefnröskun. Yngsta barnið E er tveggja ára síðan í [...]. Varnaraðili A hefur lýst umönnun tveggja eldri barnanna sem gríðarlega krefjandi. Hvað stúlkuna C varðar er sú lýsing staðfest af Steingerði Sigurbjörnsdóttur barnageðlækni í bréfi hennar frá 2. október sl., en í bréfinu segir læknirinn umönnun stúlkunnar „... gríðarlega krefjandi, mun meira krefjandi en við heilbrigða jafnaldra.“

Svo sem rakið er í kafla I hér að framan hafði verið gripið til fjölmargra stuðningsúrræða til aðstoðar varnaraðila A og börnum hennar áður en sóknaraðili kvað upp úrskurð 3. október 2013 á grundvelli b-liðar 27. gr. laga nr. 80/2002, þess efnis að börn varnaraðila skyldu vistuð utan heimilis í allt að tvo mánuði. Var það mat sóknaraðila að þau stuðningsúrræði, sem gripið hefði verið til á árunum 2012 og 2013 til aðstoðar varnaraðila A og börnunum, hefðu ekki skilað nægum árangri.

Í málinu liggur frammi bréf skólastjóra [...]skóla þar sem eftirfarandi breytingum á C er lýst eftir að hún fór til fósturforeldra: „Hún er brosmildari en áður og hreinlæti hefur breyst til hins betra. Samskipti við önnur börn hafa aukist og hún mætir á réttum tíma. Hún hefur lagt af og kemur yfirleitt með hollt nesti með sér ... Sjálf hefur hún sagt að sér finnist gaman hjá fósturfjölskyldu sinni og kennari metur á hennar framkomu að henni líði vel.“ Samkvæmt þessu, sbr. og ummæli í skýrslu Helga Viborg sálfræðings frá 24. nóvember sl., verður ekki annað séð en stúlkan uni hag sínum vel hjá fósturforeldrum. Af tilskrifum fósturforeldra yngri barnanna tveggja, dagsettum 18. nóvember 2013, verður og ráðið að þau uni hag sínum í vel í fóstrinu.

Svo sem ítarlega hefur verið rakið að framan, sbr. meðal annars greinargerð talsmanns C og skýrslu Helga Viborg sálfræðings, sbr. kafla IV hér að framan, hefur stúlkan C ítrekað lýst því að móðir hennar hafi öskrað á þau systkinin öll og þá hafi móðir hennar jafnframt ítrekað slegið hana. Hefur varnaraðili A kannast við að hafa öskrað á börnin en neitað að hafa beitt C ofbeldi.

Í málinu liggur frammi skýrsla Helenu Hauksdóttur, eftirlitsaðila með umgengni, þar sem lýst er umgengni barnanna við móður 24. nóvember sl. Verður að telja að sú framganga móður gagnvart C sem þar er lýst beri með sér að varnaraðili hafi enn ekki öðlast þá yfirvegun og sjálfstjórn sem nauðsynleg er við umönnun barnanna.

Að mati dómsins hefur ekkert það fram komið í málinu sem réttlætt getur að frásögnum stúlkunnar C um líkamlegt ofbeldi af hálfu móður verði vísað á bug vegna fötlunar stúlkunnar. Þó svo engu verði beinlínis slegið föstu um efnislegt réttmæti frásagna stúlkunnar verður í ljósi þeirra mikilsverðu hagsmuna sem í húfi eru ekki fram hjá þeim frásögnum litið. Í þessu sambandi þykir og verða að taka nokkurt mið af því sem upplýst er samkvæmt áðursögðu um ójafnvægi varnaraðilans A og því mikla álagi sem óumdeilt er að hvílt hafi á henni vegna uppeldis barnanna.

Ljóst er að umönnun og uppeldi barnanna þriggja krefst mikillar vinnu, athygli og yfirvegunar. Er óumdeilt í málinu að varnaraðili A telur sig þurfa talsvert mikla aðstoð frá félagsmálayfirvöldum vegna uppeldis barnanna og við heimilishald. Fyrir liggur að foreldra­hæfnismat er í vinnslu varðandi varnaraðila og ætti niðurstaða í því mati að liggja fyrir innan tveggja mánaða. Að mati dómsins verður á grundvelli fyrirliggjandi gagna engu slegið föstu um hæfni móður til að sinna því erfiða og krefjandi verkefni sem uppeldi barnanna þriggja óumdeilanlega er samkvæmt áðursögðu. Í ljósi alls framangreinds og þeirrar óvissu sem telja verður uppi um hvernig börnunum myndi reiða af hjá varnaraðila, færu þau nú þegar til hennar aftur, þykja það því vera brýnir hagsmunir barnanna allra að þau verði, gegn vilja móður, sbr. b-lið 27. gr., sbr. 28. gr., laga nr. 80/2002, vistuð áfram utan heimilis, í allt að fjóra mánuði frá 3. október sl. að telja. Verður því fallist á þá kröfu sóknaraðila.

Sóknaraðili gerir ekki kröfu um málskostnað úr hendi varnaraðila.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, sbr. 1. mgr. 60. gr., sbr. 61. gr., laga nr. 80/2002, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns varnaraðila A, Guðrúnar Bergsteinsdóttur hdl., sem hæfilega þykir ákveðin svo sem í úrskurðarorði greinir að meðtöldum virðisaukaskatti.

Úrskurð þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Fallist er á kröfu sóknaraðila, barnaverndarnefndar Kópavogs, þess efnis að börnin C, kt. [...], D, kt. [...], og E, kt. [...], skuli vistuð utan heimilis varnaraðilans A í allt að fjóra mánuði frá 3. október 2013 að telja.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðilans A greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, Guðrúnar Bergsteinsdóttur hdl., 938.113 krónur.