Mánudaginn 25. ágúst 2014.
Nr. 528/2014.	Stoðir hf. (Lúðvík Bergvinsson hdl.) gegn Glitni hf. (Hróbjartur Jónatansson hrl.)

 

Kærumál. Dómkvaðning matsmanns.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni G hf. um dómkvaðningu matsmanna til að leggja mat á nánar tilgreind atriði í máli sem G hf. höfðaði á hendur S hf. til riftunar á niðurfellingu veðréttar fyrrgreinda félagsins í hollenska félaginu F.

 

Dómur Hæstaréttar

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. júlí 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2014, þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Stoðir hf., greiði varnaraðila, Glitni hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.

 

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, föstudaginn 11. júlí 2014.

                Með matsbeiðni, sem var lögð fram á dómþingi 14. apríl sl., hefur mats­beið­andi sem jafnframt er stefnandi, Glitnir hf., kt. 550500-3530, Sóltúni 26, Reykjavík, óskað þess, með vísan til IX. kafla laga nr. 91/1991 um með­ferð einkamála, að dóm­kvaddir verði tveir hæfir, sérfróðir og óvilhallir matsmenn, til þess að leggja mat á:

1.                   markaðsverðmæti hlutabréfa sem FL Group hf., kt. 601273-0129, átti í félag­inu Ferskur Holding 1 B.V., skráðu í Hollandi undir núm­er­inu 24395415, 29. maí 2008, þegar fyrsti veðréttur Glitnis banka hf. í hluta­bréf­unum var felldur niður.

2.                   hvort Glitnir banki hf. hafi orðið fyrir tjóni vegna niðurfellingar á fyrsta veð­rétti hans, 29. maí 2008, í hlutabréfum FL Group hf. í holl­enska félag­inu Ferskur Holding 1 B.V., skráningarnúmer 24395415.

3.                   Verði svarið við lið 2 jákvætt er þess óskað að metið verði hversu miklu tjóni Glitnir banki hf. hafi orðið fyrir vegna þeirrar niðurfellingar sem fram kemur í þeim lið.

                Matsþoli og jafnframt stefndi, Stoðir hf., kt. 601273-0129, Hátúni 2b, Reykja­vík, mót­mælti því á dóm­þingi, 23. apríl sl., að dómkvaðn­ing­in næði fram að ganga.

                Málið var tekið til úrskurðar, 16. maí sl., að loknum munnlegum mál­flutn­ingi. Þá krafðist stefndi jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnanda, í þessum hluta máls­ins sér­stak­lega, að viðbættum virðisaukaskatti.

Málavextir

                Málsatvik eru hér rakin eins og þeim er lýst í matsbeiðni. Þar sem þessi krafa um dómkvaðningu matsmanna er lögð fram við meðferð einkamáls þykir til ein­föld­unar hæfa að tilgreina málsaðila ætíð í þeim hlut­verkum sem þeir hafa í því en þar eru, eins og áður hefur verið tekið fram, mats­beið­andi stefnandi og matsþoli stefndi.

                Stefnandi, sem er Glitnir banki í slitameðferð og heitir nú Glitnir hf., var við­skipta­banki á Íslandi fram í lok september 2008. Hann var frá og með árs­byrjun 2007 undir for­ræði stefnda, Stoða hf. (sem hét FL Group hf. fram til vors 2009). Í apríl 2007 varð stefndi ráð­andi hluthafi í bankanum. Að sögn stefnanda fékk stefndi þá aðstöðu til að skammta sér og tengdum aðilum, sem féllu undir sömu áhættu, gríðarlega há lán úr sjóðum bankans.

                Í lok árs 2007 námu lán bankans til stefnda og tengdra aðila (annarra en Baugs Group hf.) alls tæpum 95 milljörðum króna, sem nam ríflega 42% af eigin­fjár­grunni bank­ans en hann var í árslok 2007 um 225,5 milljarðar króna. Eigið fé bankans var þá um 169 milljarðar króna. Lán bankans til Baugs og tengdra aðila (annarra en stefnda), miðað við 31. desember 2007, námu um það bil 67,7 milljörðum króna. Sé tekið til­lit til hluta­bréfa­eignar bankans í stefnda og útlána til ótengdra aðila með veði í hluta­bréfum í Stoðum hf., sem bar að reikna inn í heildaráhættuna og nam á þessum tíma u.þ.b. 41,5 milljörðum króna, var heildaráhætta bankans vegna Stoða hf., í árs­lok 2007, sam­tals 139,3 milljarðar króna. Alls nam því áhætta bankans vegna stefnda, Baugs og tengdra aðila u.þ.b. 207 milljörðum króna í lok árs 2007 sem nam rúmum 91,7% af eigin­fjár­grunni bankans og u.þ.b. 36 milljörðum króna umfram bókfært eigið fé bank­ans í árslok 2007. Bankinn veitti stefnda frekari lán árið 2008. Að mati stefn­anda brutu þessar lánveitingar allar gegn lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.

                Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum veitti Glitnir banki stefnda 15 milljarða króna kúlu­lán til þriggja ára, 21. desember 2007. Til tryggingar endurgreiðslu lánsins, sem og öðrum skuldbindingum stefnda við Glitni, veitti stefndi bankanum meðal ann­ars fyrsta veðrétt í hlutabréfum sínum í hollenska félaginu Ferskur Hold­ing 1 B.V., skrán­ing­ar­númer 24395415, en skuld­lausar eignir þess félags námu u.þ.b. 40% af útgefnum hlutabréfum í hollenska drykkjar­vöru­fram­leið­and­anum Refresco Group B.V. sem er, eftir því sem næst verður komist, stærsti fram­leið­and­inn á sérmerktum drykkj­ar­vörum í Evrópu, gosdrykkjum og ávaxta­söfum.

                Í veðsamningnum var tilgreint að bankanum væru sett að veði með 1. veð­rétti 1.641,500 hlutabréf, merkt F1-F.1.641.500, hvert að nafnvirði ein evra og 39.690 for­gangs­hlutabréf, númeruð P25.111- P64.800, hvert að nafnvirði 0,01 evra. Veð­samn­ing­ur­inn var innfærður hjá lögbókanda (Notarius Publicus) í Hollandi, 31. desember 2007. Að mati stefnanda nam verðmæti eignarhlutarins í Refresco Group B.V. þá um 15 millj­örðum króna. Í mars 2008 voru útgefnir hækkunarhlutir í Ferskur Holding 1 B.V. og voru þeir einnig veðsettir Glitni banka.

                Í upphafi árs 2008 sótti stefndi það fast að Glitnir gæfi eftir veð­rétt í hluta­bréfum og fleiri eignum og á það féllst bankinn gegn nýjum veðum, sem stefnandi telur þó ekki hafa reynst sambærileg veð að öllu leyti.

                Þann 30. mars 2008 veitti Glitnir stefnda fjögurra milljarða króna kúlulán, en til tryggingar endurgreiðslu þess voru ýmis hlutabréf í eigu stefnda veðsett Glitni, meðal annars allt hlutafé stefnda í FL Holding ehf. og í Ferskur Holding 1 B.V., sem áður hafði verið veðsett bankanum fyrir eldri lánum. Samkvæmt kúlu­lána­samn­ingnum skyldi stefndi nota lánsféð til að greiða niður skuldir og bæta lausafjárstöðu sína. Í samn­ingnum var enn fremur mælt fyrir um að stefnda væri skylt að nýta sölu­and­virði veð­settra hluta­bréfa til þess að greiða niður rekstrarlánið, að hluta eða að öllu leyti.

                Á áðurgreindum degi, 30. mars 2008, rituðu stefndi og Glitnir undir svokallað Security Coverage Ratio Declaration sem kvað á um að veðþekja í tryggingum Glitnis í eignum stefnda, þar með talið hinum veðsettu hlutabréfum í Ferskur Hold­ing 1 B.V., skyldi vera 200%, þ.e. verðmæti veða skyldi vera tvöfalt hærra en skuldir stefnda við bank­ann hverju sinni. Færi veðþekjan niður fyrir 160% skyldi stefndi, innan þriggja daga, bæta úr þannig að veðþekjan færi yfir 180%, ella skyldi hann þola veðkall. Láns­féð, 4 milljarðar króna, var greitt stefnda.

                Á vormánuðum 2008 leitaðist stefndi við að endurskipuleggja fjárhag sinn og hugð­ist í því skyni selja ýmsar eignir sínar sem þá voru veðsettar Glitni til að losa um skuldir við aðra en bankann. Á þessum tíma var lánveiting Glitnis til stefnda langt umfram lögmælt mörk, eins og áður er getið. Á áhættu­nefndar­fundi bankans var meðal annars tekin fyrir sú ósk stefnda að bankinn los­aði tryggingar í Refresco, sem hann mat á þeim tíma 15 millj­arða virði og í stað­inn fengi hann „Bayrock“ og fleiri hluti í Landic Property. Í fundargerð var bókað sér­stak­lega að bankinn teldi þetta ekki við­un­andi. Þó voru lagðar fram „hug­myndir af lausnum“ þar sem fram kom að afla ætti verðmats frá stefnda á Refresco þar sem verðmatið væri 25 milljarðar króna og þá væri hugs­an­lega unnt að losa um helm­inginn af Refresco-hlutunum og fá annan veð­rétt í þeim hluta auk þess sem Glitnir banki tæki „Bayrock“.

                Stefndi var á þessum tíma, í mars til maí 2008, með ýmsa fjármálasamninga við bank­ann sem höfðu gjaldfallið, eins og kemur meðal annars fram í skýrslu Ernst & Young. Í henni má til dæmis sjá að um það bil 6,2 milljarðar króna voru gjaldfallnir í fram­virkum samn­ingum sem sífellt voru framlengdir frá apríl til ágúst 2008. Þessi van­skil stefnda heim­iluðu bankanum að gjaldfella lánin og ganga á þær veð­trygg­ingar sem bank­inn hafði fyrir endurgreiðslu stefnda á lánum. Stefnandi telur að honum hafi hins vegar verið meinað að gera það þar sem stefndi var ráðandi hlut­hafi í bankanum.

                Þann 1. maí 2008 gerðu Glitnir og stefndi með sér samkomulag þar sem bank­inn fékk kauprétt að hlutum stefnda í Eikarhaldi ehf. og Fasteignafélagi Íslands hf. (sem voru þegar veðsettir bankanum eins og áður greinir) á tilteknu fyrir fram ákveðnu verði, sem skyldi ganga til greiðslu á skuldum stefnda við bankann. Með kaup­réttar­samn­ingnum var í raun verið að losa stefnda undan því að þurfa að þola inn­lausn hlut­anna vegna vanskila og tryggja honum sölu á hlutunum fyrir hæsta mögu­lega verð. Sú ráð­stöfun var því ívilnandi fyrir stefnda. Í framangreindu sam­komu­lagi var jafnframt til­greint að bankinn heimilaði stefnda að veðsetja eign­ar­hlut sinn í Refresco (Ferskur Hold­ing 1 B.V.) „með 1. veðrétti til tryggingar skuldum við 3ja aðila að fjárhæð allt að kr. 14 milljarðar auk vaxta og kostnaðar. Alls­herjar­veð Glitnis mun hvíla eftir sem áður á hlut FL í Refresco að baki framan­greindu veði til 3ja aðila.“ Framangreint var háð því að stefndi veðsetti Glitni banka „öll hluta­bréf sín í banda­ríska félaginu Bay­rock.“

                Á fundi áhættunefndar Glitnis, 9. maí 2008, var tekin fyrir sú ósk stefnda að bank­inn gæfi eftir 14 milljarða króna veðrétt í Ferskur Holding 1 B.V. gegn því að hann fengi veð í fasteignaverkefnum stefnda í Bandaríkjunum. Á fund­inum sam­þykkti áhættu­nefnd bankans að gefa eftir 1. veðrétt fyrir 14 millj­örðum í hluta­bréfum stefnda í Ferskur Holding 1 B.V. svo að stefndi mætti veðsetja þau Lands­bank­anum með því skil­yrði að sambærilegt veð fengist í fast­eigna­verk­efnunum. Að mati stefnanda var þessi ákvörðun ein og sér fráleit enda lá fyrir í bank­anum mat á mark­aðs­verðmæti hluta­bréfa stefnda í Refresco sem var nær 15 millj­örðum en 25 millj­örðum og því ekk­ert hald í 2. veðrétti í hlutabréfunum. Stefnandi byggir á því að ekki nokkrar við­skipta­legar ástæður hafi getað réttlætt að bankinn féllist á beiðni stefnda um að gefa eftir veð­rétt í Ferskur Holding 1 B.V.

                Að mati stefnanda var það báðum aðilum fullljóst, 28.-29. maí 2008, að hags­munir stefnda í Bayrock-verkefninu, sem að auki höfðu óljóst verðmæti, yrðu ekki veð­settir bank­anum eins og samkomulagið gerði ráð fyrir. Allt að einu felldu starfs­menn bank­ans niður veð­bönd hans á 1. veðrétti í hlutabréfunum í Ferskur Holding 1 B.V. og heim­il­uðu stefnda að ráðstafa þeim veðréttindum til Lands­bank­ans.

                Þann 29. maí 2008 veitti Glitnir hollenskum lögmönnum sínum umboð til þess að fella niður 1. veðrétt bankans í hlutabréfunum í Ferskur Holding 1 B.V. og taka 2. veð­rétt í sömu hlutabréfum næst á eftir 14 milljarða króna veðsetningu til Lands­bank­ans. Þann sama dag var 1. veðréttur Glitnis í hlutabréfunum í Ferskur Hold­ing 1 B.V. felldur formlega niður og bankinn samþykkti veðsetningu stefnda á hluta­bréf­unum til Lands­bank­ans með 1. veðrétti til tryggingar 14 millj­örðum króna.

                Allsherjarveð í lánssamningi stefnda á hendur FL Bayrock Holdco ehf. reynd­ist með öllu verðlaust og gat að mati stefnanda á engan hátt skoðast sem við­un­andi veð­trygging fyrir hann gegn eftirgjöf á 1. veðrétti í hlutabréfunum í Ferskur Holding 1 B.V.

                Stefndi fékk, 29. september 2008, heimild til greiðslustöðvunar. Héraðs­dómur Reykja­víkur veitti honum, 4. apríl 2009, heimild til að leita nauða­samninga. Tap Glitnis af lánum til stefnda nam um 58.778.863.171 krónu miðað við 7. nóvember 2008.

                Með stefnu, þingfestri í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. júní 2012, höfð­aði stefn­andi mál á hendur stefnda til þess að rifta niðurfellingu veðréttarins í Ferskur Hold­ing 1 B.V. Þá var jafnframt krafist endurgreiðslu auðgunar ásamt dráttar­vöxtum en skaða­bóta ef fallist yrði á riftunina á grundvelli almennu riftunarreglunar í 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

                Það er tilgangur matsins að fá skorið úr því hvert hafi verið hæfilegt markaðs­verð­mæti hlutabréfa í hollenska félaginu Ferskur Holding 1 B.V., 29. maí 2008, þegar fyrsti veðréttur Glitnis var felldur niður, eins og það hefði verið ákveðið í við­skiptum tveggja ótengdra aðila sem þá hefðu sammælst um kaup og sölu á þessum sömu eign­ar­hlutum. Jafnframt er tilgangurinn að fá fram mat á því hvort bankinn hafi orðið fyrir tjóni vegna niðurfellingar á veðréttinum og að auki mat á umfangi tjónsins. Mats­gerð­ina hyggst stefnandi leggja fram sem sönnunargagn í málinu til sönnunar því hvert mark­aðs­verðmæti umræddra hluta hafi verið á þessum tíma. Ekki leiki vafi á því að fjár­hags­legir hagsmunir stefnanda af matinu séu miklir.

                Þess er óskað að verðmæti framangreindrar hlutafjáreignar verði metið út frá viður­kenndum aðferðum, reglum, stöðlum um verðmat sambærilegra fyrirtækja og öðrum atriðum eftir því sem við á. Að auki er þess óskað að matsmenn geri grein fyrir aðferða­fræði sinni við matið og niðurstaðan sé rökstudd.

Rök stefnda, matsþola, gegn því að fallist verði á dómkvaðningu

                Stefndi, sem jafnframt er matsþoli, mótmælir málsatvikum eins og stefnandi, mats­beiðandi, lýsir þeim í matsbeiðni og telur þá lýsingu gefa alranga mynd af atvikum.

                Gegn kröfu stefnanda færir stefndi fyrst þau rök að matsbeiðnin sé allt of seint fram komin. Samkvæmt 1. mgr. 80. gr. og 2. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hvíli sú skylda á aðilum einkamáls að tefla fram þeim sönn­unar­gögnum sem þeir vilji reisa kröfur sínar á þegar við þingfest­ingu stefnu, strax eftir framlagningu greinargerðar eða svo fljótt sem kostur er eftir það.

                Málið hafi verið höfðað í maí 2012, þingfest 5. júní það ár og hafi eftir það verið tekið fyrir 14 sinnum áður en stefnandi lagði fram matsbeiðni. Tveimur fyrir­tökum fyrr hafi dag­setn­ingar aðalmeðferðar verið ákveðnar. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að leggja fram beiðni um mat við þingfestingu, þegar eftir að stefndi lagði fram grein­ar­gerð sína eða mjög fljótlega þar á eftir. Hann hafi hins vegar ekki gert það fyrr en 14. apríl sl.

                Yrði fallist á dómkvaðningu matsmanna yrði verulegur dráttur á mál­inu og jafn­framt þyrfti að fresta aðalmeðferð, sem þegar hafi verið ákveðin, um marga mán­uði eða ár. Það væri í beinni andstöðu við meginregluna um hraða málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórn­ar­skrárinnar, svo og 1. mgr. 6. gr. mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu. Jafn­framt væri frek­ari frestun í andstöðu við aðrar megin­reglur svo sem útilokunar- og tóm­lætis­regl­una.

                Hæstiréttur hafi staðfest að tómlæti komi í veg fyrir að fallist yrði á dóm­kvaðn­ingu matsmanns þótt dregið hafi verið skemur að leggja fram matsbeiðni en í þessu máli. Ekkert fordæmi sé fyrir svo löngum drætti á framlagningu matsbeiðni.

                Það sé mikilvægt fyrir málsaðila og samfélagið í heild að dómstólar séu skil­virkir og því beri að hraða málsmeð­ferð eins og kostur sé. Hagsmunir stefnda af því að málið gangi hratt og vel fyrir sig séu auk þess sérstaklega miklir. Annars vegar fjár­hags­legir vegna fjár­kröfu stefnanda og hins vegar þess markmiðs stefnda að leggja sig niður og greiða eigendum út eignir félagsins. Það verði ekki gert á meðan mál sem þetta sé til meðferðar og því ekki lokið. Frekari dráttur á málinu geti skaðað hags­muni stefnda og eigendur félags­ins. Það séu því ekki aðeins almannahags­munir sem knýi á um hraða máls­með­ferð heldur einnig sér­tækir hagsmunir stefnda. Rúm heimild aðila til að afla mats­gerða sé, vegna meginreglunnar um hraða málsmeðferð, háð því að sönn­un­ar­færslan leiði ekki til óhóflegra tafa á með­ferð máls. Jafn­framt verði að gera rík­ari kröfu en ella, þegar óskað sé tímafreks og umfangs­mikils mats, til þess að beiðni komi fram sem fyrst.

                Þetta mál hafi verið þingfest 5. júní 2012 en stefndi lagt greinargerð sína fram 25. sept­em­ber það ár. Því séu tæp tvö ár liðin frá þingfestingu málsins. Á þeim tíma hafi málið verið tekið fyrir 15 sinnum og 12 sinnum eftir að stefndi lagði fram grein­ar­gerð en sex sinnum eftir að kveðinn var upp úrskurður þar sem frá­vísun var hafnað. Beiðni um dómkvaðningu matsmanns sé því ber­sýni­lega of seint fram komin og beri að hafna henni af þeirri ástæðu einni.

                Í öðru lagi byggi stefndi á því að samkvæmt 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geti dómari frestað máli sé það nauðsynlegt til öflunar frekari gagna. Skuli báðir aðilar nota sama frest til gagnaöflunar. Hafi greinargerð stefnda gefið stefnanda tilefni til að leggja fram frekari gögn hafi stefnanda verið rétt að afla þeirra og leggja fram svo fljótt sem verða mætti en málið hafi þrátt fyrir það verið tekið fyrir 12 sinnum og sex sinnum eftir að frávísun þess var hafnað þegar stefn­andi lagði fram beiðni um dómkvaðningu. Þegar dag­setn­ingar aðalmeðferðar hafi verið ákveðnar hafi verið ráðgert að fram að því yrðu eitt til tvö þing­höld þar sem stefnandi áskildi sér rétt til að leggja fram þýðingar og stefndi að geta brugð­ist við. Stefnandi hafi þá ekki áskilið sér rétt til þess að leggja fram mats­beiðni og hafi ekki lagt hana fram fyrr en 14. apríl sl.

                Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 sé það skilyrði frekari fresta að nauð­syn standi til þeirra. Ekki verði séð að nauðsyn réttlæti frekari tafir í þessu tilviki. Stefn­andi hafi haft tæp tvö ár frá þingfestingardegi til að leggja fram beiðni um dóm­kvaðn­ingu mats­manna og næstum ár frá því að kröfu stefnda um frávísun var hafnað. Stefn­andi hafi því ekki nýtt þá fresti, sem dómari hafi veitt málsaðilum til gagna­öfl­unar, á þann hátt sem hann hefði þurft að gera hafi hann ætlað sér að óska dóm­kvaðn­ingar mats­manna. Því komi ekki til álita að dómari veiti stefnanda frekari fresti til að afla frek­ari gagna með mati. Því beri að hafna dóm­kvaðn­ingu mats­manna.

                Stefndi byggi í þriðja lagi á því að í 2. og 3. tölulið beiðn­innar sé leitað mats á lög­fræði­legum álitaefnum en ekki álitaefnum sem til þurfi aðra sérfræðiþekkingu. Þar sé þess óskað að mats­menn afli gagna í því skyni að kanna hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna niðurfellingar veðréttar og hversu mikið það sé. Samkvæmt 2. mgr. 60 gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. 91/1991 sé það hlutverk dóm­ara að leggja mat á atriði sem krefj­ist lagaþekkingar.

                Stefndi byggi í fjórða lagi á því að ómögulegt sé að meta matsandlagið og mats­gerð sé því fyrirsjáanlega tilgangslaus til sönnunar sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi óski mats á virði hlutabréfa í erlendu félagi eins og það var fyrir sex árum. Til þess að meta virði félagsins þurfi að meta virði undirliggjandi eigna og ann­arra þátta svo sem vaxtastigs, ávöxtunar og lánakjara sem hafi áhrif á markaðsvirði bréfa. Það eitt að meta virði undirliggjandi eigna, auk annars sem máli skipti, sé tíma­frekt. Að ætla sér að meta markaðsvirði bréfa á þann hátt sem lesa megi úr matsbeiðni, í erlendu félagi sem hafi ekki verið skráð á mark­aði eins og virði þeirra var fyrir sex árum, sé nánast útilokað. Í því mati geti ekki verið nein nákvæmni og lítið á því byggj­andi í dómsmáli. Augljóst sé að matsbeiðni kalli á óvenju­flókið mat sem verði fyrir­sjá­an­lega afar tímafrekt og kostnaðarsamt en hafi lítið sem ekkert sönnunar­gildi. Einnig sé ljóst að huglægir þættir, sem hafi áhrif á verð­mat á hverjum tíma, verði eðli máls­ins samkvæmt ekki endurskoðaðir afturvirkt á skyn­sam­legan hátt. Sönn­un­ar­færslan sé því bersýnlega tilgangslaus og því verði að hafna beiðni stefnanda.

Niðurstaða

                Matsbeiðandi, Glitnir banki hf. í slitameðferð, sem nú heitir Glitnir hf, höfðaði mál, með stefnu birtri 22. maí 2012, á hendur matsþola, Stoðum hf. Í því máli krefst stefn­andi þess að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun Glitnis banka hf., 29. maí 2008, að fella niður fyrsta veð­rétt bank­ans í hlutabréfum stefnda í hollenska félag­inu Ferskur Hold­ing 1 B.V., skrán­ing­ar­númer 24395415, með heimilisfang að Narita­weg 165, Amst­er­dam, Hol­landi.

                Stefnandi krefst þess jafnframt að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 14 millj­arða króna auk dráttarvaxta.

                Í stefnunni byggir stefnandi á því að eftirgjöf stjórn­enda Glitnis banka á 1. veð­rétti í hlutabréfum stefnda í Ferskur Holding 1 B.V. sé örlætis­gerningur í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 en til vara á því að eftirgjöf veð­rétt­ar­ins sé riftanleg þar sem félagið Stoðir hafi verið nákomið Glitni banka í skiln­ingi 3. gr. laga nr. 21/1991. Til þrauta­vara byggir stefnandi á því að ráðstöfunin sé riftanleg á grundvelli 141. gr. lag­anna.

                Í stefnunni gengur stefnandi út frá því að málsaðila greini ekki á um það að bank­inn hafi átt veðrétt í hlutabréfum Stoða í Ferskur Holding 1 B.V. að verðmæti 14 millj­arðar króna. Hann telur sig nú lesa það úr gögnum stefnda að málsaðilar séu ekki á einu máli um þetta og því sé honum nauðsynlegt að afla matsgerðar til þess að færa stoð undir full­yrð­ingu sína um verðmæti veðréttarins.

                Stefndi hafnar því að matsgerð komist að nú, tveimur árum eftir að málið var þing­fest, þegar stefnandi hafi haft næg tækifæri til þess að leggja þessa beiðni fram fyrr.

                Fallist er á þau rök stefnanda að sá langi tími sem þetta mál hafi verið til með­ferðar hjá dómstólnum verði ekki rakinn til hans eins. Þingbók sýnir að sá dómari sem fékk málinu fyrst úthlutað fór í námsleyfi í upphafi árs 2013 og var málinu þá úthlutað öðrum dómara. Þegar átti að flytja málið um kröfu stefnda um vísun þess frá dómi átt­aði sá dómari sig á því að hann væri vanhæfur vegna vinskapar við fyrirsvarsmann stefnda og úrskurðaði sig frá málinu. Þá var mál­inu úthlutað til þriðja dómarans sem fór þess á leit við lögmenn að þeir létu þýða þau skjöl sem krafa um frávísun gæti ráð­ist af áður en málið yrði flutt um frávísunar­kröfu stefnda. Úrskurður þar sem kröfu stefnda um frávísun var hafnað var ekki kveð­inn upp fyrr en 4. júní 2013, ári eftir þing­fest­ingu. Í fyrirtökum á árinu 2013 voru enn lagðar fram þýðingar fjölda­margra skjala en það er alkunna að vand­aðar þýðingar verða ekki dregnar fram úr erminni. Í janúar 2014 lögðu báðir aðilar enn fram þýðingar. Þá voru jafnframt ákveðnir dagar fyrir aðalmeðferð en mál­inu frestað fram í apríl til frekari gagna­öfl­unar.

                Þegar litið er til þess að hluti skýringar þess að málið hefur verið alllengi til með­ferðar fyrir dómstólnum verður rakinn til atvika sem varða dóminn, kröfu stefnda um vísun þess frá dómi svo og þess að þýða þurfti skjöl áður en unnt var að taka afstöðu til þeirrar kröfu þykir ekki verða horft á það hversu oft málið hefur verið tekið fyrir eða það að fordæmislaust sé að beiðni um dómkvaðn­ingu mats­manna sé lögð fram þegar liðin eru hátt í tvö ár frá því mál var höfðað.

                Fallist er á það með stefnda að stefnandi hefði átt að sjá af greinargerð hans að máls­aðilar væru ekki sammála um verðmæti hlutabréfa sem stefndi átti í félag­inu Ferskur Holding 1 B.V. Á hinn bóginn verður einnig að líta til þess að það var ekki for­svar­an­legt að leggja beiðnina fram fyrr en héraðsdómur hefði tekið afstöðu til kröfu stefnda um frávísun en sú afstaða lá ekki fyrir fyrr en 4. júní 2013. Fallast má á að eðli­leg­ast hefði verið að beiðnin kæmi fram við næstu fyrirtöku 30. sept­em­ber það ár. Þótt svo hafi ekki verið gert getur það eitt og sér ekki komið í veg fyrir að stefnanda verði heim­ilað að fá dómkvadda matsmenn enda verður ekki séð að stefnandi leitist með beiðn­inni við að tefja framgang málsins að þarflausu. Þar sem sannarlega er ágrein­ingur um fjárhæð skaða­bóta- eða endur­greiðslu­kröfu stefnanda og þar sem máls­aðilum hefur í dóma­fram­kvæmd verið veitt ríkulegt svigrúm til þess að afla mats á síðari stigum máls­með­ferðar verður beiðni stefnanda um dómkvaðningu ekki hafnað enda þótt hún hefði að ósekju mátt koma fram fyrr.

                Stefndi vísar til sérstakra hagsmuna sinna af skjótri málsmeðferð þar sem hans eina hlutverk sé að leggja sjálfan sig niður og skipta eignum milli hluthafa. Stefndi er aðili að nokkrum málum fyrir dóminum, þessu eina til varnar. Þeim þarf hann öllum að hafa lokið til þess að geta lagt sig niður. Í öllum hinum málunum hafa verið dóm­kvaddir matsmenn sem hafa ekki enn afhent matsbeiðanda, sem ýmist er stefndi eða gagn­aðili hans, matsgerðir sínar. Því verður ekki fallist á að tafir á málsmeðferð þessa máls, sem óhjákvæmilega hljótast af dómkvaðningu mats­manna, muni hafa úrslita­þýð­ingu fyrir það hvenær stefndi getur skipt eignum sínum milli hluthafa sinna og lagt sig niður.

                Stefndi ber því við gegn dómkvaðningunni að ómögulegt sé nú, sex árum eftir að veðrétturinn var felldur niður, að meta virði erlends félags sem hafi ekki verið skráð á markað, eins og virðið var fyrir sex árum.

                Í kafla í stefnu sem ber yfirskriftina „Töluleg kröfugerð“ tekur stefnandi fram að hann byggi fjárhæð kröfu sinnar á verðmæti hinna niðurfelldu veðréttinda þegar sú ráð­stöfun fór fram, 29. maí 2008, en ágreiningslaust sé að verðmæti hlutabréfa í Refresco Group BV, sem stefndi átti í gegnum eignarhaldsfélagið Ferskur Holding 1 B.V., hafi numið að minnsta kosti 14 milljörðum króna þegar veðréttindin voru felld niður.

                Í greinargerð sinni tekur stefndi fram að í stefnu sé vanreifað hvert hafi verið virði veðréttindanna þegar stefnandi hefði getað gengið að þeim. Til þess að rök­styðja ætlað tjón sitt hefði stefnandi getað fært fram gögn eða óskað dóm­kvaðn­ingar mats­manns/­manna til þess að fá óháð mat á virði hlutabréfanna á tilteknum tíma. Í stefnu geri stefnandi hins vegar engan reka að því að sanna umfang meints tjóns síns. Eftir standi fullkomlega órök­studd skaðabótakrafa sem, eðli máls samkvæmt, sé úti­lokað að fjalla efnislega um í grein­ar­gerð. 

                Í greinargerð sinni getur stefndi þess einnig að fallist dómurinn á skaða­bóta­kröf­una, eins og stefnandi setji hana fram, sé vel mögulegt að þar með sé stefn­anda dæmd fjárkrafa á hendur stefnda sem nemi hærri fjárhæð en samsvari raun­veru­legu tjóni stefn­anda. Með hliðsjón af þeirri meginreglu skaðabótaréttarins að tjón­þola skuli að hámarki bætt það tjón sem hann hafi sannanlega orðið fyrir telur stefndi blasa við að skaða­bótakröfu stefnanda beri að vísa frá dómi enda liggi umfang meints tjóns ekki fyrir í málinu.

                Stefndi leggur því til í greinargerð sinni að stefnandi færi sönnur á fjárhæð kröfu sinnar með gögnum eða matsgerð. Hafi stefndi á þeim tíma þegar hann ritaði greinar­gerð­ina talið fært að leggja mat á fjárhæð skaða­bóta- eða endurgreiðslukröfu stefn­anda með matsgerð getur hann ekki vísað til þess nú að það sé ómögu­legt enda byggir það mat á bókfærðum upp­lýs­ingum en ekki neinu því sem farið getur for­görðum með tím­anum nema því sé hreint og beint eytt.

                Í bókun sem stefndi lagði fram, á dómþingi 23. apríl sl., með mótmælum við því að dómkvaðning næði fram að ganga tilgreindi hann einnig þá málsástæðu að í stefnu væri ekki nægjanlegur fyrirvari um að stefnandi hygðist afla matsgerðar eftir þing­festingu. Fyrirmæli g-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 hafa verið túlkuð þannig að stefnandi þurfi ekki að gera tæm­andi grein fyrir sönnunar­gögnum í stefnu heldur nægi honum að nefna þau mikil­væg­ustu, hvort heldur það eru gögn sem hann leggur fram við þingfestingu máls eða þau sem hann gerir ráð fyrir að þurfa að afla. Í stefnu segir að stefnandi áskilji sér rétt til að leggja fram matsgerðir og þykir hann með því orðalagi hafa gert fyrirvara um að hann kynni við meðferð málsins að óska dóm­kvaðn­ingar matsmanna.

                Í bókuninni er jafnframt talið að það útiloki að matsgerð komist að nú að dagar fyrir aðalmeðferð höfðu þegar verið ákveðnir þegar beiðni um dómkvaðningu var lögð fram. Að mati dómsins getur skipulagsatriði eins og það hvort þegar hafi verið teknir frá dagar fyrir aðalmeðferð aldrei komið í veg fyrir dómkvaðningu eitt og sér.

                Það er fornkveðið stef og lögfest í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 að máls­aðilar hafi forræði á sönnunarfærslu í einkamáli og ráði því með hvaða gögnum þeir færi sönnur á þau atvik sem þeir deila um. Þetta þýðir að þeir njóta víðtæks réttar til þess að afla mats­gerða og freista þess að sanna með þeim staðhæfingar sínar. Réttur­inn er þó bund­inn við að þeir leiti mats á atriðum sem kveðið er á um í 1. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 og sérfræðiþekkingu, aðra en lögfræðilega, þarf til að meta.

                Stefndi vísar til þess að með annarri og þriðju matsspurningu leiti stefn­andi mats á lagalegum atriðum sem dómara beri einum að svara, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 og ekki þurfi aðra sérfræðiþekkingu til. Dómurinn fellst ekki á þetta mat stefnda en þótt lagalegt ívaf reynd­ist í matsspurningum myndi afstaða mats­manna til þeirra hvorki binda dómara né takmarka svigrúm hans og skyldu til þess að meta laga­legu þættina end­an­lega sjálfur. Af þessum sökum verður þessum spurn­ingum í mats­beiðni ekki vísað frá dómi.

                Það er jafnframt alkunn meginregla að það sé hvorki á valdi gagnaðila né dóm­ara að takmarka hinn víðtæka rétt málsaðila til að afla sönnunargagna svo framar­lega sem matið sé ekki ber­sýni­lega þýð­ingar­laust fyrir úrlausn ágreiningsins.

                Stefnandi, sem er Glitnir banki í slitameðferð, telur bankann hafa orðið fyrir fjár­hags­legu tjóni við það að starfsmenn hans afléttu 1. veðrétti bankans í hlutabréfum sem stefndi átti í félag­inu Ferskur Holding 1 B.V., skráðu í Hollandi, 29. maí 2008. Eins og fram er komið taldi stefnandi við höfðun málsins að málsaðilar deildu ekki um að verðmæti hlutabréfanna hafi numið 14 milljörðum króna þennan dag. Síðar kom í ljós að stefndi væri þessu mati ekki sammála og taldi stefnanda ekki hafa fært sönnur á að verðmætið hafi verið það sem hann gekk út frá. Matsgerðin hefur því raun­veru­lega þýðingu fyrir úrlausn ágreiningsins og verður henni því ekki hafnað með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.

                Dómurinn hefur því hafnað þeirri málsástæðu að matsbeiðnin sé of seint fram komin þannig að meginreglan um hraða málsmeðferð standi því í vegi að fallist verði á dóm­kvaðn­ingu matsmanna. Því hefur jafnframt verið hafnað að matið sé stefnanda ekki nauð­synlegt eða bersýnilega þýðingarlaust fyrir úrlausn ágreiningsins svo og að lagðar séu fyrir matsmenn spurningar lögfræðilegs eðlis. Því hefur enn fremur verið hafnað að ómögulegt sé að meta það sem meta á. Þar með hefur öllum rökum stefnda, sem jafn­framt er matsþoli, gegn dómkvaðningu mats­mann­anna verið hafnað. Af þessum sökum verður fallist á þá kröfu stefnanda, matsbeiðanda, að dóm­kvaddir verði tveir hæfir, sérfróðir og óvilhallir mats­menn, til þess að leggja mat á og svara þeim spurn­ingum sem stefnandi tilgreinir í matsbeiðni dagsettri 14. apríl 2014.

                Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms.

                Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð.

Úrskurðarorð:

                Stefnanda, Glitni hf., er heimilt að fá dóm­kvadda tvo hæfa, sérfróða og óvilhalla matsmenn til þess að leggja mat á markaðs­verð­mæti hlutabréfa sem FL Group hf., átti í félag­inu Ferskur Holding 1 B.V., skráðu í Hollandi undir númerinu 24395415, 29. maí 2008, þegar fyrsti veðréttur Glitnis banka hf. í hluta­bréf­unum var felldur niður, svo og annað það sem stefnandi óskar mats á í beiðni dagsettri 14. apríl 2014.

                Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms.